🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:10:14 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तनू
tanū
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
शरीर के और नाम (2.6.72) काय · देह · मूर्ति · तनु
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तनू संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पूत्र । बेटा । लड़का ।
२. शरीर ।
३. प्रजा- पति ।
४. गौ । गाय ।
५. अंग । अवयव (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. तनू in comp. for ˚नु.
2. तनू f. (of ˚नु, q.v.; acc. ˚न्वम्, RV. &c., BhP. iii; ˚नुवम् [Pāṇ. vi, 4, 77, Vārtt.] BhP. vii, 9, 37; instr. ˚नुवा, iii f.; gen. abl. ˚न्वस्, RV. &c.; loc. ˚न्वि & ˚न्वी, RV.; ˚न्वाम्, AV. &c.; du. ˚नू [RV. x, 183, 2; AV. iv, 25, 5], ˚न्वा [RV.], ˚नुवौ [TBr. i, 1, 7, 3], ˚न्वौ [see घर्म-]; pl. nom. & acc. ˚न्वस्, RV. &c., BhP. i; nom. ˚नुवस्, TBr. i, 1, 7, 3) the body, person, self (often used like a reflexive pron.; cf. आत्मन्), RV. &c.
form or manifestation, RV. &c. (तनू मन्योस्, ‘a sign of wrath’, PārGṛ. iii, 13, 5).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (435,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तनू f. The body. --Comp. --उद्भवः, --जः a son. --उद्भवा, --जा a daughter. --जनिः, जन्मन् a son. --तलं a measure of length equal to the arms extended, a fathom. --तापः fatigues or troubles of the body; U. 1. 23. --नपं clarified butter, ghee. --नपात् m. fire; तनूनपाद्धूमवितानमाधिजैः Śi. 1. 62; अध. कृतस्यापि तनूनपातो नाधः शिखा याति कदाचिदेव ॥ H. 2. 67. (--n.) ghee. --नप्तृ m. wind. --रुहं {1} the hair of the body (--m. also). {2} the wing of a bird, a feather. --(हः) a son. --थदः the anus, the rectum; cf. तनुथद.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0529-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तनू पु० तनोति कुलं तन--ऊ । १ पुत्रे । “ता वां विश्वको नुवते तनूकृथे” ऋ० ८ । ८६ । १ ॥ “तनोति तनूः पुत्रः” भा० तनोति कर्म उन् ऊङ् । २ शरीरे अमरः । ३ प्रजापतौ ४ गवि ५ अप्सु च तनूनपाच्छब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3220,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें