🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:15:40 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मूर्त्ति
mūrtti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मूर्त्ति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. कठिनता । ठोसपन ।
२. शरीर । देह ।
३. आकृति । शकल । स्वरूप । सूरत । जैसे,—उस मनुष्य की भयंकर मूर्त्ति देखकर वह डर गया ।
४. किसी के रूप या आकृति के सदृश गढ़ी हुई वस्तु । प्रतिमा । विग्रह । जैसे, कृष्ण की मूर्त्ति, देवी की मूर्त्ति । मुहा॰—मूर्ति के समान=ठक । स्तब्ध । निश्वल ।
५. रंग या रेखा द्वारा बनी हुई आकृति । चित्र । तस्वीर ।
६. ब्रह्म सावर्ण के एक पुत्र का नाम ।
७. व्यक्ति । मनुष्य (विशेषतः साधुसमाज में प्रयुक्त) । उ॰—आजकल दा मूर्ति निवास करते है ।—किन्नर॰, पृ॰ १८ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मूर्ति f. any solid body or material form, (pl. material elements, solid particles; ifc. = consisting or formed of), Up.; Mn.; MBh. &c.
embodiment, manifestation, incarnation, personification, TBr.; Mn.; MBh. &c. (esp. of Śiva, Hcat.)
anything which has definite shape or limits (in phil. as mind and the 4 elements earth, air, fire, water, but not आकाश, ether, IW. 52 n. 1), a person, form, figure, appearance, MBh.; Kāv. &c.
an image, idol, statue, Kāv.
beauty, Pañcat.
N. of the first astrological house, VarBṛS.
of a daughter of Dakṣa and wife of Dharma, BhP.
मूर्ति m. N. of a Ṛṣi under the 10th Manu, ib.
of a son of Vasiṣṭha, VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (824,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मूर्तिः f. [मुर्च्छ्-क्तिन्] 1 Anything which has definite shape and limits, material element, matter, substance. --2 A form, visible shape, body, figure; Mu. 2. 2; R. 3. 27; 14. 54. --3 An embodiment, incarnation, personification, manifestation; करुणस्य मूर्तिः U. 3. 4; Pt. 2. 159. --4 An image, idol, a statue. --5 Beauty. --6 Solidity, hardness. --Comp. --धर, --संचर a. embodied, incarnate; धर्मो बा मूर्तिसंचरः Mv. 1. 10; U. 6. 10. --पः a worshipper of an image, one who is in charge of an idol.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0874-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मूर्त्ति स्त्री मुर्च्छ--क्तिन् । १ देहे २ काठिन्ये, अमरः । ३ प्रतिमायाञ्च हेम० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4759,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मूर्त्तिः, स्त्री, (मूर्च्छ + क्तिन् । “न ध्याख्येति ।” ८ । २ । ५७ । इत्यस्मान्न तकारस्य नत्वम् ।) काठिन्यम् । शरीरम् । इत्यमरः । ३ । ३ ॥ ६६ ॥ (यथा, मनौ । १२ । १२० । “खं सन्निवेशयेत् खेषु चेष्टनस्पर्शनेऽनिलम् । पक्तिदृष्ट्योः परं तेजः स्नेहेऽपो गाञ्च मूर्त्तिषु ॥”) प्रतिमा । इति हेमचन्द्रः ॥ स्वरूपः । यथा, -- “आचार्य्यो ब्रह्मणो मूर्त्तिः पिता मूर्त्तिः प्रजापतेः । भ्राता मरुत्पतेर्म्मूर्त्तिर्म्माता साक्षात् क्षिते- स्तनूः ॥ दयाया भगिनी मूर्त्तिर्द्धर्म्मस्यात्मातिथिः स्वयम् । अग्नेरम्यागतो मूर्त्तिः सर्व्वभूतानि चात्मनः ॥” इति श्रीभागवते । ६ । ७ । २९ -- ३० ॥ (ब्रह्मसावर्णिपुत्रविशेषः । यथा, तत्रैव । ८ । १३ । २१ -- २२ । “तत्सुता भूरिषेणाद्या हविष्मत्प्रमुखा द्विजाः । सुवासना विरुद्धाद्या जयो मूर्त्तिस्तदा द्विजाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-760-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मूर्ति" आता है (17)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें