🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:35:01 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आकृति
ākṛti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आकृति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. बनावट । गढ़न । ढाँचा ।
२. अवयव । विभाग । उ॰—जानु सुजघन करभकर आकृति, कटि प्रदेस किंकिन काजै ।—सूर॰, १ । ६९ । विशेष—इसका प्रयोग हिंदी में चेतन के लिये अधिक और जड़ के लिये कम होता है ।
२. मूर्ति । रूप ।
३. मुख । चेहरा । जैसे,—उसकी आकृति बड़ी भयावनी है ।
४. मुख का भाव । चेष्टा । जैसे,—मरते समय उस मनुष्य की आकृति बिगड़ गई ।
५. २२ अक्षरों का एक वर्णवृत्त । हँसी । भद्रक । मंदारमाला इसका भेद है । यह यथार्थ में एक प्रकार का सवैया है । उ॰— भासत गौरि गुसाँइन को बर राम धनू दुइ खंड कियो । मालिनि को जयमाल गुहो हरि के हिय जानकि मेलि दियो । रावन की उतरी मदिरा चुपचाप पयान जो लंक कियो । राम बरी सिय मोदभरी नभ में सुर जै जैकार कियो ।— (शब्द॰) ।
६. जातिविशेष [को॰] ।
७. (गणित में) २२ की संख्या [को॰] । यौ॰.—आकृतिगण । आकृतिच्छत्रा । आकृतियोग ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-कृति f. a constituent part, RV. x, 85, 5 (cf. द्वादशाकृति)
form, figure, shape, appearance, aspect, KātyŚr.; ŚvetUp.; Mn. &c.
a well-formed shape, VarBṛS.; Mṛcch.
kind, species, Suśr.
specimen, RPrāt.
a metre (consisting of four lines with twenty-two syllables each), RPrāt. &c.
(hence in arithm.) the number twenty-two
आ-कृति m. N. of a prince, MBh. ii, 126 and 1165 (v.l. आं-कृति).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (127,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आकृतिः f. 1 Form, figure, shape (of anything); गोवर्धनस्याकृतिरन्वकारि Śi. 3. 4. --2 Bodily form, body; किमिव हि मधुराणां मंडनं नाकृतीनां Ś. 1. 20; विकृताकृति Ms. 11. 53; घोर˚, सौम्य˚ &c. --3 Appearance; oft. a good or noble appearance, good form; न ह्याकृतिः सुसदृशं विजहाति वृत्तं Mk. 9. 16; यत्राकृतिस्तत्र गुणा वसंति Subhāṣ.; आकृतिमनुगृह्णंति गुणाः Vb. 2. --4 Specimen, character. --5 Tribe, species. --Comp. --गणः a list of words belonging to a certain grammatical rule which does not give every word belonging to that rule, but only specimens, a list of specimens (frequently occurring in the Gaṇapāṭha); e. g. अर्श आदिगण, स्वरादिगण, चादि गण &c. --छत्रा the plant Achyranthes Aspera.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0222-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आकृति स्त्री आक्रियते व्यज्यते जातिरनया करणे क्तिन् । जातिव्यञ्जकेऽवयवसंस्थानभेदे । “आकृतिग्रहणा जातिः” महाभा० । “जात्याकृतिव्यक्तयस्तु पदार्थः” गौ० सू० तत्राकृतिलक्षणं तत्रैवोक्तम् “आकृतिर्जातिलिङ्गाख्या” गौ० । “जातेर्गोत्वादेः मास्नादिः संस्थानविशेषो हि लिङ्गमिति । “इयमाकृतिरेव शक्यार्थः इति केचिन्म- न्यन्ते । तदभिप्रायेण, महाभा० । “येनोच्चारितेन सास्रा- लाङ्गूलककुदखुरविषाणिनां संप्रत्ययो भवति स शब्द इति” अनाकृतिः संज्ञा आकृतिमन्तः संज्ञिन” इति । “लोकेऽपि ह्याकृतिमतो मांसपिण्डस्य देवदत्त इति संज्ञा क्रियते” इति च महाभा० । गौतमेन तु इतरपक्षनिरा- करणेन त्रयाणामेव शक्यार्थत्वमुररीकतं यथा । “आकृतिस्त- दपेक्षत्वात् सत्त्वव्यवस्थानसिद्धेः” सू० । आकृतिः पदार्थः कुतः सत्त्वस्य प्राणिनोगवादेर्व्यवस्थानरिद्धेर्व्यवस्थितत्व- सिद्धेः तदपेक्षत्वादाकृत्यपेक्षत्वात् अयमश्वोगौरयमित्यादि व्यवहारस्याकृतत्यपेक्षत्वात् आकृतिरेव शक्यार्थः । इति यन्मतं तद्दूषयित्वा जातेः पदार्थत्वमाह “व्यक्त्याकृति युक्तेऽप्यप्रसङ्गात् प्रोक्षणादीनां मृद्गवके जातिः” सू० । मृद्गवके व्यक्त्याकृतियुक्तेऽपि प्रोक्षणादीममप्रसङ्गात् जातिः पदार्थः । इतरथा मृद्गवकस्यापि व्यक्तित्वात् गवाकृतिमत्त्वाच्च वैधप्रोक्षणादिप्रसङ्ग इति भावः । एवं जात्याकृतिव्यक्तीनां प्रत्येकस्य शक्यत्वपक्षं निराकृत्य त्रयाणामेव शक्यत्वमि- त्याह । जात्याकृतिव्यक्तयस्तु पदार्थः” सू० “तुशब्देन एकमात्रपदार्थत्वव्यवच्छेदः एककवचनं तु तिसृष्व- प्येकैव शक्तिरिति सूचनाय, विभिन्नशक्तौ कदाचित् [] कस्यचिदुपस्थितिः स्यात् । शक्तेस्तुल्यत्वेऽपि व्यक्तेर्विशे- ष्यत्वं तथैव शक्तिग्रहात् । नचाकृत्यादिसाधारण- शक्यतावच्छेदकाभावात् न शक्त्यैक्यम् इति वाच्यम् तथा नियमे मानाभावात् इदं गवादिपदमभिप्रेत्याह तेन पश्वादिपदस्य जात्यवाचकत्वेऽपि न क्षतिः जातिपदं वा धर्म्म परं तथैव लक्षणस्य वक्तव्यत्वादिति” वृत्तिः । एवं शक्यत्वं व्यवस्थाप्य आकृतेर्लक्षणमुक्तं “आकृतिर्जाति- लिङ्गाख्या” सू० प्राग्विवृतम् । एतेनाकृतिशब्दस्य जातिव्यक्त्योः संबन्धपरत्वकल्पनमर्वाचीनानां परास्तम् सम्बन्धस्य जातिलिङ्गत्वाभावात् तस्य शक्यतावच्छेदसम्बन्ध- त्वेन शक्यत्वाभावाच्च । शा० भा० आकृतीनां नित्यत्वोक्तिः तुल्याकृतिमवाहनित्यत्वाभिप्रायेण द्रष्टव्या “यत्राकृति- स्तत्र गुणा वसन्ति” नीतिः “न तुलाविषये तवाकृतिः” “त्वदुदाहरणाकृतौ गुणाः” इति च नैष० २ आकारे “इङ्गितं हृद्गतोभावो बहिराकार आकृतिरिति” सज्जनोक्तेः ३ आकृतियुक्ते देहे “किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृ- तीनाम्” शकु० । “स्पष्टाकृतिः पत्ररथेन्द्रकेतोः” रघुः । “स्फुरितं मनोगतमिवाकृतयः” “गोवर्द्धनस्याकृतिरन्व- कारि” इति च माघः । “नाकृतिगुरुता गुरुता” उद्भटः । ४ आकरे मूलग्रन्थादौ च आकृतिगणः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0601-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आकृतिः, स्त्री, (आक्रियते इयं गौरयं अश्वः इति व्यज्यतेऽनया । आङ् + कृ + क्तिन् ।) रूपं । शरीरं । जातिः । इति मेदिनी ॥ (यथा शाकु न्तले प्रथमाङ्के । “किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनां” ॥ न्यायमते सामान्यं, जातिः । “आकृतिर्जाति- लिङ्गाख्या” । इति न्यायसूत्रम् । जातिलिङ्ग- मित्याख्या यस्याः जातेर्गोत्वादेर्हि सास्नादिसंस्थान- विशेषो लिङ्गम् । तस्य च परम्परया द्रव्यवृत्ति- त्वम् । जातिद्रव्यासमवायिकारणतावच्छेदिकालिङ्गं धर्म्मो यस्याः सा इत्यर्थः इति कश्चित् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-164-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आकृति" आता है (24)
आकार स्वरूप । आकृति । मूर्ति । रूप । सूरतसूरत रूप । आकृति । शक्लप्रतिभास आकृति । आकारवर्प आकृति । आकार । रूपस्वरुप आकार । आकृति । शक्लहुलिया शकल । आकृति । रूपरंगवदन मुख । मुँहरेखा सूत के आकार का लंबा गया हुआ चिह्न । दंडाकार चिह्न । डंड़ी । लकीरआख्या नामअनुहार सदृश । तुल्य । समान । एकरुपनिरूपण प्रकाशनिसर्ग स्वभाव । प्रकृतिमूर्त्ति कठिनता । ठोसपनअकार अक्षर 'अ'कृशन मुक्ता । मोतीरुख कपोल । गालवजा संघटन । बनावट । रचनापैकर कपास से रुई इकट्ठी करनेवालामाडल आदर्श । प्रतिरूप । प्रतिमानचेहरा शरीर का वह ऊपरी गोल और अगला भाग जिसमें मुँह, आँख, माथा, नाक आदि सम्मिल…नक्शा चित्र । प्रतिमूर्ति । तसवीर । रेखाओं द्बारा आकार आदि का निर्देश । क्रि…मिलना एक पदार्थ का दूसरे में पड़ना । संमिलित होना । मिश्रित होना । जैसे, दाल…शबाहत समानता । अनुरुपतानकशोनिगार पु संज्ञा पुं॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें