🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:12:02 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निसर्ग
nisarga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निसर्ग संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. स्वभाव । प्रकृति ।
२. रूप । आकृति ।
३. दान ।
४. सृष्टि ।
५. परित्याग । त्याग (को॰) ।
६. विनि- मय (को॰) । यौ॰—निसर्गज, निसर्गसिद्ध = स्वाभाविक । निसर्गनिपुण = जनम का चतुर । निसर्गभिन्न = जो स्वभाव से ही भिन्न लगे । निसर्गविनीत = जो स्वभाव से ही नम्र हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-सर्ग m. (√ सृज्) evacuation, voiding excrement, MBh.
giving away, granting, bestowing, a favour or grant, Mn.; MBh. &c.
relinquishing, abandoning, W.
creation, MBh.; Hariv.
natural state or condition or form or character, nature (निसर्ग ibc., ˚गेण ind., ˚गात् ind., or ˚ग-तस् ind. by nature, naturally, spontaneously), MBh.; Kāv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (564,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निसर्गः 1 Bestowing, granting, presenting, giving away; Ms. 8. 143. --2 A grant. --3 Evacuation, voiding excrement. --4 Abandoning, relinquishing. --5 Creation. --6 Nature, natural character, natural state or condition; निसर्गदुर्बोधं Ki. 1. 6; 18. 31; R. 3. 35; Ku. 4. 16; निसर्गतः, निसर्गेण ‘by nature’, or [] ‘naturally’. --7 Exchange, barter. --Comp. --ज, --सिद्ध a. innate, inborn, natural. --भिन्न a. different by nature; निसर्गभिन्नास्पदमेकसंस्थं R. 6. 29. --विनीत a. {1} naturally discreet. {2} naturally well-behaved.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0644-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निसर्ग पु० नि + सृज--घञ् । १ स्वभावे २ स्वरूपे ३ सृष्टौ च मेदि० “सर्गोनिसर्गोज्ज्वलः” नैष० “मधुरालापनिस- र्गपण्डिताम्” कुना० “निसर्गदुर्बोधमबोधविक्लवाः” किरा० “निसर्गज तु तत्तस्य कस्तस्मात्तदपोहति” मनुः । ग्र- हाणां निसर्गबलम् ग्रहबलशब्दे २७५४ पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4123,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निसर्गः, पुं, (नि + सृज् + घञ् ।) स्वभावः । इत्यमरः । १ । ७ । ३८ ॥ (यथा, किराता- र्ज्जुनीये । १ । ६ । “निसर्गदुर्बोधमबोधविक्लवाः क्व भूपतीनाञ्चरितं क्व जन्तवः ॥”) रूपम् । सर्गः । इति मेदिनी । गे, ४० ॥ (यथा, महाभारते । १३ । ८५ । १२३ । “निसर्गाद्ब्रह्मणश्चापि वरुणो यादसां पतिः ॥” दानम् ॥ यथा, मनुः । ८ । १४३ । “न त्वेवाधौ सोपक रे कौशीदीं वृद्धिमाप्नुयात् । न चाधेः कालसंरोधान्निसर्गोऽस्ति न विक्रयः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-906-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निसर्ग" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें