🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:48:00 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्वरूप
svarūpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
तल (पुं॰/नपुं॰) (3.3.210) नीचे
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्वरूप २ वि॰
१. सुंदर । खूबसूरत ।
२. तुल्य । समान । उ॰—इतनि रूप भइ कन्या जेहि स्वरूप नहिं कोय । धन सुदेस रुपवंता जहाँ जनम अस होय ।—जायसी (शब्द॰) ।
३. पठित । शिक्षित । विज्ञ (को॰) ।
स्वरूप ३ अव्य॰ रूप में । तौर पर । जैसे,—उन्होने प्रमाण स्वरूप महाभारत का एक श्लोक कह सुनाया । विशेष—इस अर्थ में यह यौगिक शब्दों के अंत में ही आता है । जैसे,—आधारस्वरूप ।
स्वरूप पु ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰ सारूप्य] दे॰ सारूप्य । उ॰—हम सालोक्य स्वरूप सरोज्यो रहत समीप सहाई । सो तजि कहत और की औरै तुम अलि बड़े अदाई ।—सूर (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्व—रूप n. (ifc. f(आ). ) o˚'s own form or shape, the f˚ or sh˚ of (gen. or comp.; with or without शब्दस्य or शब्द-स्व-र्˚, ‘a word itself or in its own form’ [opp. to its synonyms or varieties]; with नाम्नाम् = ‘names themselves’), MBh.; Pañcat.; BhP. &c.
own condition, peculiarity, character, nature (एण or ibc., ‘by nature’, ‘in reality’ ‘by itself’), RPrāt.; NṛsUp.; Mn. &c.
peculiar aim, W.
kind, sort, ib.
a partic. relation (in phil. See under सम्बन्ध), MW.
occurrence, event, Campak.; Uttamac.; Siṃhās.
स्व—रूप mfn. having o˚'s own peculiar form or character, MW.
having a like nature or char˚, similar, like, Sāṃkhyak. (w.r. for स-र्˚)
pleasing, handsome (for स-र्˚), L.
wise, learned, L.
स्व—रूप m. N. of a Daitya, MBh.
of a son of Su-nandā, MārkP.
of a pupil of Caitanya, W.
स्व—रूप m. or n. N. of a place, Cat.
स्व-रूप &c. See p. 1276, col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1276,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वरूप न० स्वस्य रूपम् । १ स्वभावे अमरः । स्वमेव रूपम् । २ स्वात्मके पदार्थे । स्वं यथ स्वं रूपयति रूप--अण् । ३ यथास्वरूपाभिज्ञे पण्डिते पु० अमरः । स्वेन स्वभावेनैव रूपमस्य । ४ मनोज्ञे त्रि० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5383,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वरूपं, क्ली, (स्वस्य रूपं यस्मात् ।) स्वभावः । इत्यमरः । १ । ७ । ३८ ॥ निजरूपञ्च ॥ (यथा, महाभारते । ३ । ६६ । १३ । “स दृष्ट्वा विस्मितस्तस्थावात्मानं विकृतं नलः । स्वरूपधारिणं नागं ददर्श स महीपतिः ॥”)
स्वरूपः, त्रि, (स्वेनैव रूपं यस्य ।) पण्डितः । मनोज्ञः । तयोः पर्य्यायः । प्राप्तरूपः २ अभि- रूपः ३ । इत्यमरः । ३ । ३ । १३१ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-478-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्वरूप" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें