🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:59:48 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मर्म
marma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मर्म संज्ञा पुं॰ [सं॰ मर्म या मर्म्मान्]
१. स्वरूप ।
२. रहस्य । तत्व । भेद । क्रि॰ प्र॰—देना ।—पाना ।—लेना । यौ॰—मर्मज्ञ ।
३. संघिस्थान ।
४. प्राणियो के शरीर में वह स्यान जहाँ आधात पहुँचने से अधिक वेदना हाती है । विशेष— वैद्यक में मास, शिरा, स्नायु, आस्था और सीधे के सान्नपात स्थान का मर्म माना गाया है ओर वहा प्राणी का निवासस्थान लिखा गया है । प्रकृति, स्थान और परिणाम भेद में मर्म पाच प्रकार के हाते हैं और कुल मर्मों का संख्या १०७ मानी गई है । प्रकृति के विचार से मार्गों की संख्या इस प्रकार है— मास मर्म ११, अस्थि मर्म ८, संधि मर्म २०, स्नायु मर्म २७ और शिरा मर्म ४१ । स्थान के विचार से मर्मो की संख्या इस प्रकार है—साकय (सिक्थ) या पैरौं में २२, भुजाआ मे २२ उर और कुक्ष में १२, पृष्ठ में १४ तथा ग्रावा और ऊर्ध्व भाग में ३७ । परिणाम के विचार से मर्मों का संख्या इस प्रकार है— सद्यः प्राणाहर १९, कालांतर मारक ३३, वेकल्पकारक, ४४, रुजाकारक ८ और विशल्यव्न ३ । यौ॰— मर्मच्छेदन । मर्मप्रहार । मर्मभेदक । मर्मभेदी । मर्मवचन । मर्मस्पर्शी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मर्म in comp. for मर्मन्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (791,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मर्म्म, [न्] क्ली, (मृ + “सर्व्वधातुभ्यो मनिन् ।” उणा ० ४ । १४४ । इति मनिन् ।) स्वरूपम् । तत्त्वम् । यथा, नैषधे । २ । ९ । “मृगया न विगीयते नृपै- रपि धर्म्मागममर्म्मपारगैः । स्मरसुन्दर ! मां यदत्यज स्तव धर्म्मः सदयो दयोज्ज्वलः ॥” सन्धिस्थानम् । इति लिङ्गादिसंग्रहे अमर- भरतौ ॥ जीवस्थानम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ * ॥ अथ मर्म्माणि । “सन्निपातः शिरास्नायुसन्धिमांसास्थिसम्भवः । मर्म्माणि तेषु तिष्ठन्ति प्राणाः खलु विशेषतः ॥ सप्तोत्तरं शतं सन्ति देहे मर्म्माणि देहिनाम् । तान्येकादश मांसे स्युरष्टावस्थिषु सन्ति हि ॥ सन्धीनां विंशतिस्तानि स्नायूनां सप्तविंशतिः । चत्वारिंशत्तथैकञ्च शिरामर्म्माणि तत्र तु ॥ द्वाविंशतिः सक्थियुगे तावन्त्येव भुजद्वये । द्बादशोरसि कुक्षौ च पृष्ठदेशे चतुर्द्दश ॥ ग्रीवाया ऊर्द्ध्वभागे तु सप्तत्रिंशन्मतानि हि ॥ मर्म्माणि तानि सन्ति पञ्चधा भवन्ति । तान्याह । सद्यःप्राणहराणि स्युर्मर्म्माण्येकोनविंशतिः । मर्म्मदेशास्त्रयस्त्रिंशत् स्युः कालान्तरमारकाः ॥ चत्वारिंशच्च चत्वारि वैकल्यं जनयन्ति हि । मर्म्माष्टकं रुजाकारि विशल्यघ्नं त्रिकं मतम् ॥ शृङ्गाटकान्यधिपतिः शङ्खौ कण्ठसिरागुदम् । हृदयं वस्तिनाभ्यौ च सद्यो घ्नन्ति हतानि चेत् ॥ शृङ्गाटकानि घ्राणश्रोत्राक्षिजिह्वासन्तर्पकाणां शिरामुखानां शिरसो मध्ये संयोगस्थानं तानि चत्वारि शिरामर्म्माणि चतुरङ्गुलप्रमाणानि हतानि सन्ति सद्योमारकाणि । अधिपतिः । मस्तकस्याभ्यन्तरे सन्धिसिरयोः सन्निपात उपरिष्टाद्रोमावर्त्तः स एकः सन्धिमर्मेदं अर्द्धा- ङ्गुलप्रमाणं सद्योमारकम् । शङ्खौ भ्रुवोरन्तोपरि कर्णललाटमध्ये ते द्वे अस्थिमर्म्मणी अर्द्धा- ङ्गुले सद्योमारके । कण्ठशिराः मातृकाः ग्रीवाया उभयपार्श्वयोश्चतस्रश्चतस्रः शिरास्ता अष्टौ शिरामर्म्माणि चतुरङ्गुलानि सद्योमार- [] काणि । गुदं प्रसिद्धमेकं मांसमर्म्म चतुरङ्गुलं सद्योमारकम् । हृदयं स्तनयोर्म्मध्यमामाशय- द्वारमेकं शिरामर्म्म चतुरङ्गुलं सद्योमारकम् । वस्तिः नाभिपृष्ठकटीमुष्कगुदवङ्क्षणसेफसां मध्ये वस्तिस्तनूत्वक् एकद्वारो ह्यधोमुखः स्नायुः मर्म्मेदं चतुरङ्गुलं सद्योमारकम् । नाभिः प्रसिद्धा । सिरामर्म्मेदं चतुरङ्गुलं सद्योमारकम् ॥ वक्षोमर्म्माणि सीमन्तास्तलक्षिप्रेन्द्रवस्तयः । बृहत्यौ पार्श्वजौ सन्धी कटीकतरुणे च ये । नितम्बाविति चैतानि कालान्तरहराणि तु ॥ वक्षोमर्म्माणि स्तनमूलस्तनरोहितापलापाप- स्तम्बाः स्तनमूले स्तनयोरघस्ताद्द्व्यङ्गुलं यावत् द्वे शिरामर्म्मणी द्व्यङ्गुले कफपूर्णकोष्ठतया काला- न्तरमारके । स्तनरोहिते स्तनयोरुपरि द्व्यङ्गुलं यावत् द्वे मांसमर्म्मणी रक्तपूरितकोष्ठतया कालान्तरमारके । अपलापौ अंशकूटयोरध- स्तात् पार्श्वयोरुपरि द्वौ शिरामर्म्मणी अर्द्धाङ्गुले रक्तेन पूयताङ्गते न कालान्तरमारके । अप- स्तम्बौ उरस उभयतो नाड्यौ वातवहे शिरा- मर्म्मणी अर्द्धाङ्गुले वातपूर्णकोष्ठतया कासश्वा- साभ्याञ्च कालान्तरमारके । सीमन्ताः शिरसि पञ्च सन्धयः सन्धिमर्म्माणि चतुरङ्गुलानि उन्माद- भयचित्तविनाशैः कालान्तरमारकानि । तलानि मध्याङ्गुलिमनुक्रम्य हस्तभध्यं तलं एवमपरस्य हस्तस्य पादयोश्च चत्वारि तलानि मांसमर्म्मा- एयर्द्धाङ्गुलानि रुजाभिः कालान्तरमारकाणि । क्षिप्राणि अङ्गुष्ठाङ्गुल्योर्म्मध्यं क्षिप्रं तच्च हस्त- योर्द्वे पादयोर्द्वे एवञ्चत्वारि स्नायुमर्म्माण्यर्द्धाङ्गु- लान्याक्षेपकेण कालान्तरमारकाणि । इन्द्र- वस्तयः प्रकोष्ठयोर्म्मध्ये द्वे जङ्घयोर्म्मध्ये द्वे एवं चत्वारि मांसमर्म्माणि द्व्यङ्गुलानि शोणितक्षयेण कालान्तरमारकाणि । बृह
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मर्म" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें