🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:50:33 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भेद
bheda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
फूट डालना (2.8.21) उपजाप
प्रकार (3.3.171) समानता
कोष और सेना से उत्पन्न तेज (2.8.20) प्रताप · प्रभाव · दण्ड · साम · दान
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भेद जिनके शरीर संकुचित रहते हैं, पर चलने की दशा में फैल जाते हैं, जैसे,— जोंक ।
भेद संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. भेदने की क्रिया । छेदने या अलग करने की क्रिया ।
२. प्राचीन राजनीति के अनुसार शत्रु को वश में करने के चार उपायों में से तीसरा उपाय जिसके अनुसार शत्रुपक्ष के लोगों को बहकाकर अपनी ओर मिला लिया जाता है अथवा उनमें परस्पर द्वेष उत्पन्न कर दिया जता है ।
३. भीतरी छिपा हुआ हाल । रहस्य । क्रि॰ प्र॰—देना ।—पाना ।—मिलना ।—लेना ।
४. मर्म । तात्पर्य ।
५. अंतर । फर्क । जैसे,—इन दोनों कपड़ों में बहुत भेद है ।
६. प्रकार । किस्म । जाति । जैसे,—इस वृक्ष के कई भेद होते हैं ।
भेद खोलना ।
३. कहना सुनना ।
४. डाँटना डपटना । भला बुरा कहना । भर्त्सना करना । फटकारना ।
५. जताना । इंगित करना । संकेतित करना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भेद &c. See p. 766.
भेद m. (√ भिद्) breaking, splitting, cleaving, rending, tearing, piercing (also pass. the being broken &c.), KātyŚr.; Yājñ.; MBh.; Kāv. &c.
breaking open, disclosing, divulging, betrayal (of a secret, cf. रहस्य-भ्˚)
bursting asunder, opening, gaping, parting asunder, BhP.; Suśr.
bursting forth or out, expanding, blossoming, shooting out, sprouting, Kālid.; Bālar.
a cleft, fissure, chasm (cf. शिला-भ्˚; du. pudendum muliebre), RV.
rupture, breach, hurt, injury, seduction, Kām.; MBh.; Kathās.
shooting pain (in the limbs), paralysis (cf. अर्धभ्˚), Suśr.
separation, division, partition, part, portion, Kāv.; Pur.
distinction, difference, kind, sort, species, variety, ŚrS.; Up.; MBh. &c.
disturbance, interruption, violation, dissolution, RPrāt.; KātyŚr.; Sāh.
disuniting, winning over to one's side by sowing dissension (cf. उपाय), Mn.; Yājñ.; Kām.
disunion, schism, dissension between (instr.) or in (comp.), MBh.; Var.; Rājat.
change, alteration, modification, MBh.; Śak.
contraction (cf. भ्रूभ्˚)
evacuation (of the bowels), ŚārṅgS.
(in astron.) a partic. crossing or conjunction of the planets
one of the ways in which an eclipse ends (cf. कुक्षि-भ्˚)
(in math.) the hypothenuse of a right-angled triangle
(in dram.) = संहति-भेदन, or = प्रोत्साहन, Sāh.
(in phil.) dualism, duality (cf. comp.)
N. of a man, AV.
pl. N. of a people, RV.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (757,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भेदः [भिद् घञ्] 1 Breaking; splitting, cleaving; hitting (as a mark). --2 Rending, tearing. --3 Dividing, separating. --4 Piercing through, perforation. --5 (a) Breach, rupture. (b) Breaking open, bursting; V. 2. 7. --6 Disturbance, interruption. --7 Division, separation. --8 A chasm, gap, fissure, cleft --9 A hurt, injury, wound. --10 Difference, distinction; तयोर्न भेदप्रतिपत्तिरस्ति मे Bh. 3. 99; अगौरवभेदेन Ku. 6. 12; Bg. 18. 19, 29; रस˚, काल˚ &c. --11 A change, modification; बुद्धिभेद Bg. 3. 26. --12 Dissension, disunion. --13 Disclosure, betrayal; as in रहस्यभेदः. --14 Treachery, treason. --15 A kind, variety, भेदाः पद्मशंखादयो निधेः Ak.; शिरीष पुष्पभेदः &c. --16 Dualism. --17 (In politics) Sowing dissensions in an enemy's party and thus winning him over to one's side, one of the four Upāyas or means of success against an enemy; see उपाय and उपायचतुष्टय. --18 Defeat. --19 (In medicine) Evacuation of the bowels. --Comp. --अभेदौ (dual) {1} disunion and union, disagreement and agreement. {2} difference and sameness; भेदाभेदज्ञानं. --उन्मुख a. on the point of bursting forth or opening; V. 2. 7. --कर, --कृत् sowing dissensions. --दर्शिन्, --दृष्टि, बुद्धि a. considering the universe as distinct from the Supreme Spirit. --प्रत्ययः belief in dualism. --वादिन् m. one who maintains the doctrine of dualism. --विधिः the faculty of discriminating. --सह a. {1} capable of being divided or separated. {2} corruptible, seducible.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0825-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भेद पु० भिद--घञ् । १ पृथक्करणे २ अन्यतो विशेषे राज्ञामु- पायभेदे विपक्षशासनार्थं ३ तत्पक्षीयामात्यादिभेदने ४ न्यायमतोक्ते अन्योऽन्याभावे च यथा घटात् पटस्य भेदः (तादात्म्येनाभावः) उपायभेदभेदप्रकारो यथा “परस्परन्तु ये द्विष्टाः क्रुद्धभीतावमानिताः । तेषां भेदं प्रयुञ्जीत परमं दर्शयेत् भयम् । आत्मीयान् दर्शये- दाशां येन दोषेण विभ्यति । परास्तेनैव ते भेद्या रक्ष्यो वै ज्ञातिभेदकः । सामन्तकोपो बाह्यस्तु मन्त्र्य मात्यात्मजादिकः । अन्तःकोषञ्चोपशाम्यं कुर्वन् शत्रीश्च नं जयेत्” अग्निपु० २२५ अ० । ५ द्वैधे ६ विदारणे मेदि० । ७ विरेके वैद्यकम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4701,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भेदः, पुं, (भिद् + घञ् ।) शत्रुवशीकरणोपाय- चतुष्टयान्तर्गततृतीयोपायः । तत्पर्य्यायः । उपजापः २ । इत्यमरः । २ । ८ । २१ ॥ परतो विश्लेष्य आत्मसात् करणंभेदः । इति भरतः ॥ तद्विशेषो यथा, -- मत्स्य उवाच । “परस्परन्तु ये दुष्ठाः क्रुद्धा भीतावमानिताः । तेषां भेदं प्रयुञ्जीत भेदसाध्या हि ते मताः ॥ ये तु येनैव दोषेण परस्मान्नापि बिभ्यति । ते तु तद्दोषपातेन भेदनीया भृशं ततः ॥ आत्मीयां दर्शयेदाशां परस्माद्दर्शयेद्भयम् । एवं हि दर्शयेद्भिन्नान् यथावद्वशमानयेत् ॥ संहता हि विना भेदं शक्रेणापि सुदुःसहाः । भेदमेव प्रशंसन्ति तस्मान्नयविशारदाः ॥ स्वमुखेनाश्रयेद्भेदं भेदं परमुखेन च । परीक्ष्य साधु मन्येत भेदं परमुखाच्छ्रुतम् ॥ भेद्याः स्वकार्य्यमुद्दिश्य कुशलैर्ये हि भेदिताः । भेदितास्ते विनिर्द्दिष्टा नैव राजार्थवादिभिः ॥ अन्तःकोपो बहिःकोपो यत्र स्यातां मही- क्षिताम् । अन्तःकोपो महांस्तत्र नाशकः पृथिवीक्षिताम् ॥ सामन्तकोपो बाह्यस्तु कोपः प्रोक्तो मनीषिभिः । महिषीयुवराजाभ्यां तथा सेनापतेर्नृप ! ॥ अमात्यमन्त्रिणाञ्चैव राजपुत्त्रात्तथैव च । अन्तःकोपो विनिर्द्दिष्टो दारुणः पृथिवीक्षिताम् ॥ वाह्यकोपे समुत्पन्ने सुमहत्यपि पार्थिवः । शुद्धान्तस्तु महाभाग ! शीघ्रमेव जयी भबेत् ॥ अपि शक्रसमो राजा अन्तःकोपेन नश्यति । सोऽन्तःकोपःप्रयत्नेन तस्माद्रक्षेन्महीक्षिता ॥ परतः कोपमुत्पाद्य भेदेन विजिगीषुणा । ज्ञातीनां भेदनं कार्य्यं परेषां विजिगीषुणा ॥ रक्ष्यश्चैव प्रयत्नेन ज्ञातिभेदस्तथात्मनः । ज्ञातयः परितप्यन्ते सततं परितप्य यम् ॥ तथापि तेषां कर्त्तव्यं सुगम्भीरेण चेतसा । ग्रहणं दानमानाभ्यां भेदस्तेभ्यो भयङ्करः ॥ न ज्ञातिरनुगृह्णाति न ज्ञातिर्दग्धुमिच्छति । ज्ञातिभिर्भेदनीयास्तु रिपवस्तेन पार्थिवैः ॥ भिन्ना हि शक्या रिपवः प्रभूताः स्वल्पेन सैन्येन निहन्तुमाजौ । सुसंहतानां हि ततस्तु भेदः कार्य्यो रिपूणां नयशास्त्रविद्भिः ॥” इति मात्स्ये राजधर्म्मे २२२ अध्यायः ॥ * ॥ द्वैधः । विशेषः । विदारणम् । इति मेदिनी । ने, १२ ॥ (तथा च कामन्दकीये । १५ । १६ । “पुरश्च पश्चाच्च यदा समर्थ- स्तदाभियायान्महते फलाय । पुनः प्रसर्पन्नविशुद्धपृष्ठः प्राप्नोति तीव्रं खलु पार्ष्णिभेदम् ॥”) विरेकः । यथा, हास्यार्णवनाटके । “काशे धूमस्तुषाणां बलवति मरुते स्वेदभेदोपवासा वह्नेर्म्मान्द्ये च पिष्टं सपिशितमनिशं वारिपानं कफर्त्तौ ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-542-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भेद" आता है (42)
अंतर फर्क । भेद । विभिन्नता । अलगाव । फेरप्रकार भेद । किस्म । जैसे,—(क) मनुष्य कई प्रकार के होते हैं । (ख) चार प्रकार …प्रभेद भेद । विभिन्नताअवच्छेद अलगाव । भेदपार्थक्य पृथक् होने का भाव । भेदभिद भेद । अंदरपारोक्ष्य भेद । रहस्यविभजन भेद । अंतर । पार्थक्यअपरभाव अन्य या मिन्न होने का भाव । अंतर । भेदविभिदा भेद । अंतरनवैयत प्रकार । भेद । किस्मप्रभेव पु पुं॰ प्रभेद । भेद । भिन्नतामाहियत तत्व । भेदभिन्नात भिन्न होने का भाव । अलग होने का भाव । अलगाव । भेद । अंतरमुअम्मा रहस्य । भेद । मुहा॰—मुअम्मा खुलना या हल होना=रहस्य खुलना । भेद प्रकट ह…इम्तियाज भेद । अंतरभंग तरंग । लहरभिदा टूटना । फटनाद्वैत दो का भाव । युग्म । युगलअतिरेक आवश्यकता से अधिक होने का भाव, गुण या स्थितिव्यवधान वह चीज जो बीच में पड़कर आड़ करती हो । परदाव्यतिरेक अभावन्यंग लक्षण । चिह्नविप्रकर्ष विप्रकर्षण संज्ञा पुं॰पृथगात्मता विरक्ति । वैराग्यमर्म स्वरूपव्यावृत् प्रधानताभंडा ॰ पुं॰वैसादृश्य असदृश या असमान होने का भाव । असमानता । विषमताबीच † ^१ संज्ञा पुं॰भरभ पु संज्ञा पुं॰भेव पु † संज्ञा पुं॰तरपट (चारपाई) जो टेढी़ हो । जिसमें तीन ही पाटी सीधी होपनहा कपड़े या दीवार आदी की चौड़ाईविलग अलग । पृथकउक्दा ग्रंथि । गाँठकिस्म प्रकारनिफाक विरोध । विद्रोह । वैरअंतरपट परदा । आड़ । ओटविषमता विषम होने का भाव । असमानतावैचिञ्य विचित्र होने का भाव । विचित्रता । विलक्षणताविशेष—यद्यपि यह शब्द संस्कृत में स्त्रीलिंग है तथापि हिंदी में मनुष्य या आदमी के अर…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें