🕉️ 23 November 2026, Monday · 12:55:12 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अवच्छेद
avaccheda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवच्छेद संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ अवच्छेद, अवच्छित्र]
१. अलगाव । भेद ।
२. इयत्ता । हद । सीमा ।
३. अवधारण । निश्चय । छानबीन ।
४. संगीत में मृदंग के बारह प्रबंधों में से एक ।
५. परिच्छेद । विभाग ।
६. किसी वस्तु का वह गुण या धर्म जिससे अन्य पदार्थ पृथक् प्रतीत हों [को॰] ।
७. व्याप्ति [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अव-च्छेद m. anything cut off (as from clothes), ĀśvŚr.
part, portion (as of a recitation), ib.
separation, discrimination
(in logic) distinction, particularising, determining
a predicate (the property of a thing by which it is distinguished from everything else).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (98,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवच्छेदः 1 A part, portion, ( अवयव). --2 Boundary, limit. --3 Separation. --4 Distinction, distinguishing, particularization (as by attributes). --5 Determination, decision, settlement; शब्दार्थस्यानवच्छेदे विशेषस्मृतिहेतवः Vāk. P. --6 That property of a thing which distinguishes it from every thing else, a characteristic property. --7 Bounding, defining. --8 Pervading (व्याप्तिः). ˚अवच्छेदः generalizing, removing distinctions.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0179-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवच्छेद पु० अव + छिद--भावे घञ् । १ छेदने २ सीमाकरणे ३ विशेषकरणे ४ अवधारणे “शब्दार्थानामवच्छेदे विशेषस्मृति हेतवः” वाक्य प० ५ इयत्ताकरणे ६ व्याप्तौ च । अवच्छिद्यते ऽनेन करणे घञ् । इयत्ताकरणसाधने ७ एकदेशे अवय- वादौ । यः कश्चित् पदार्थः कस्मिंचिदाधारे एकदेशे तिष्ठति तत्रैव प्रदेशान्तरे चेन्न तिष्ठतीति स अव्याप्यवृत्तिः [] तस्याव्याप्यवृत्तिताया निरूपकोऽवयवादिः । यथा वृक्षे अग्रदेशे कपिसंवोगः मूलदेशे तदभावः अतः कपि- संयोगः अव्याप्यवृत्तिः तादृशाव्याप्यवृत्तिताया नियाम- कश्च मूलादिप्रदेशः तत्रावच्छेदशब्देनाभिधीयते । तादृशा- वच्छेदश्च द्विविधः देशः कालश्च । तत्र देशसत्त्वे काल विशेषे तदभावात् कालएव तत्राव्याप्यवृत्तितायानियामकः । यथा आत्मनि जाग्रदादौ ज्ञानं सुषुप्तौ तदभावः । देशरूपस्तूक्तः । अवच्छेदावच्छेदेन साध्यसिद्ध्वौ सामा- नाधिरण्यसिद्धिः प्रतिबन्धिका इति शिरोमणिः । अव- च्छेदाः यावन्तः साध्यसिद्धौ प्रदेशास्तावतामेवावच्छेदेन साध्यसम्बन्धव्यापकत्वेनेति तदर्थः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0420-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवच्छेदः, पुं, (अव + छिद् + भावे घञ् ।) परि- च्छेदः । एकदेशः । विशेषणत्वं ॥ (“शब्दार्थस्यानवच्छेदे विशेषस्मृतिहेतवः” । इति साहित्यदर्पणम् ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-123-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬