🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:43:16 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

साम
sāma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मेल-मिलाप (साम) (2.8.21) सान्त्व
कोष और सेना से उत्पन्न तेज (2.8.20) प्रताप · प्रभाव · भेद · दण्ड · दान
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
साम १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ सामन्]
१. वे वेद मंत्र जो प्राचीन काल में यज्ञ आदि के समय गाए जाते थे । छंदोबद्ध स्तुतिपरक मंत्र या सूक्त ।
२. चारों वेदों में तीसरा वेद । विशेष— दे॰ सामवेद ।
३. मीठी बातें करना । मधुर भाषण ।
४. राजनीति के चार अंगों या उपायों में से एक । अपने वैरी या विरोधी को मीठी बातें करके प्रसन्न करना और अपनी ओर मिला लेना । (शेष तीन अंग चया उपाय दाम दंड और भेद हैं ।
५. संतुष्ट करना । शांत करना (को॰) ।
६. मृदुता । कोमलता (को॰) ।
७. ध्वनि । स्वर । आवाज (को॰) ।
साम २ वि॰, संज्ञा पुं॰ [सं॰ श्याम] दे॰ स्याम । उ॰—धूम साम धौरे घन छाए ।—जायसी ग्रं॰, पृ॰ १५२ ।
साम ३ संज्ञा पुं॰ [अ॰ शाम] दे॰ शाम (देश) ।
साम ४ संज्ञा स्त्री॰ [फा़॰ शाम] सायंकाल । दे॰ शाम । उ॰—घुर- बिनिया छोड़त नहिं कबहीं होइ भोर भा साम ।—गुलाल॰, पृ॰ १९ ।
साम पु ५ संज्ञा स्त्री॰ [देश॰] दे॰ शामी (लोहे का बंद) । हथियार, उ॰—सूरा के सिर साम है, साधों के सिर राम ।—दरिया॰ बानी, पृ॰ १४ ।
साम पु ६ संज्ञा पुं॰ [फ़ा॰ सामान, सामाँ] दे॰ सामान । उ॰— बालमीकि अजामिल के कधु हुतो न साधन सामो ।—तुलसी (शब्द॰) ।
साम ७ वि॰ [सं॰] जो पचा न हो । जिसका अच्छी तरह पाक न हुआ हो [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. साम n. (fr. 1. सम, of which it is also the Vṛddhi form in comp.) likeness, similarity, L.
2. साम mfn. undigested, crude, not sufficiently prepared or matured (a morbid state of the humours), Car.; Bhpr.
3. साम in comp. for 2. सामन्.
4. साम in comp. for 3. सामन्.
5. साम (ifc.) = 3. सामन् (see अनु-, अव-स्˚).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1204,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
साम सान्त्वने अद० चु० उ० स० सेट् । सामयति ते अससामत् त अनेकाच्कत्वात् न षोपदेशः ।
सा(षा)म सान्त्वे चु० उभ० सक० सेट् । सामयति अयं षोपदेश एव न्याय्यः दुर्गादासेन दन्त्यादित्वमस्योक्तमप्रमाणम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5281,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
साम, क सान्त्वे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरा०- पर०-सक०-सेट् ।) दन्त्यादिर्द्वितीयस्वरी । सान्त्वः प्रियकरणम् । क, सामयति दीनं दानेन दाता । इति दुर्गादासः ॥
साम, त् क सान्त्वने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्तचुरा०-पर०-सक०-सेट् ।) सान्त्वनं प्रिय- करणम् । अससामत् दीनं दानेन दाता । इति दुर्गादासः ॥
साम, [न्] क्ली, (स्यति छिनति दुःखं गेय- त्वात् स्यति दुःखयति दुरध्ये यत्वादिति वा । सो + “सातिभ्यां मनिन्मनिणौ ।” उणा० ४ । १५२ । इति मनिन् ।) वेदविशेषः । इत्यमरः । १ । ६ । ३ ॥ स्यति पापं साम षो य नाशे त्रासुसिति मन् । इति भरतः ॥ तल्लक्षणमाह जैमिनिः । गीतेषु सामाख्या इति । गीयमानेषु मन्त्रेषु सामसंज्ञे- त्यर्थः । इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ तत्तु चतुर्व्वेदान्त- र्गततृतीयवेदः । तस्य सहस्रशाखा तस्वोपनिषत् छान्दोग्यादिः । विवरणन्तु वेदशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ * सामध्वनिश्रवणानन्तरं वेदपाठनिषेधस्तदधि- ष्ठातृदेवताकथनञ्च यथा, -- “सामध्वनावृग्यजुषी नाधीयीत कदाचन । वेदस्याधीत्य वाप्यन्तमारण्यकमधीत्य च ॥ ऋग्वेदो देवदैवत्यो यजुर्व्वेदस्तु मानुषः । सामवेदः स्मृतः पित्र्यस्तस्मात्तस्याशुचिर्ध्वनिः ॥” इति मानवे । ४ । १२३ ॥ * ॥ (वेदोऽयं गजोत्पत्तिकारणम् । तथा च रघुवंश- टीकायां मल्लिनाथधृतपालकाव्ये । १६ । ३ । “सूर्य्यास्याण्डकपाले द्वे समानीय प्रजापतिः । हस्ताभ्यां परिगृह्याथ सप्तसामान्यगायत । गायतो ब्रह्मणस्तस्मात् समुत्पेतुर्मतङ्गजाः ॥”) शत्रुवशीकरणोपायविशेषः । इत्यमरः । २ । ८ । २० ॥ प्रियवादार्थप्रदानसम्बन्धादिभिः क्रोधोपशमनं साम । स्यति विरोधमिति षोऽन्तकर्म्मणीत्यस्मत् त्रासुसिति मन् । सान्त्व साम त् क सान्त्वने इत्यस्मात् नाम्नीति अन् वा । साम दन्त्यादि । शमयति विरोधमिति शाम नान्तं तालष्यादि इति केचित् । इति भरतः ॥ * ॥ अपि च । मनुरुवाच । “उपायांस्त्वं समाचक्ष्व सामपूर्व्वान्महाद्युते । लक्षणञ्च तथा तेषां प्रयोगञ्च सुरोत्तम ॥ मत्स्य उवाच । सामभेदस्तथा दानं दण्डश्च मनुजोत्तम । उपेक्षा च तथा माया इन्द्रजालश्च पार्थिव ॥ प्रयोगाः कथिताः सप्त तन्मे निगदतः शृणु । द्विविधं कथितं साम तथ्यञ्चातथ्यमेव च ॥ तत्राप्यतथ्यं साधूनां आक्रोशायैव जायते । तथ्यं साधुप्रियञ्चैव सामसाध्या नरा मताः ॥ महाकुलीना ऋजवो धर्म्मनिष्ठा जितेन्दियाः । सामसाध्या नरास्तथ्यं तेषु साम प्रयोजयेत् ॥ [] तथ्यञ्च साम कर्त्तव्यं कुलशीलादिवर्त्तिना । तथा सदुपचाराणां कृतानाञ्चानुवर्णनम् ॥ अनयैव तथा युक्त्या कृतज्ञाख्यापनं स्वकम् । एवं सान्त्वेन कर्त्तव्या वशगा धर्म्मतत्पराः ॥ साम्ना यद्यपि रक्षांसि गृह्लन्तीति परा श्रुतिः । तथाप्येतदसाधूनां प्रयुक्तं नोपकारकम् । अतिशान्तिकमित्येवं पुरुषं सामवादिनम् । असाधवोऽवजानन्ति तस्मात् तेषु विवर्ज्जयेत् ॥ ये शुद्धवंशा ऋजवः प्रतीता धर्म्मे स्थिताः सत्यपरा विनीताः । ते साम साध्याः पुरुषाः प्रदिष्टा मानोन्नता ये सततञ्च राजन् ॥” इति मात्स्ये राजधर्म्मे सामविधिः । २२२ । १-१० ॥ (प्रियवाक्यादिना सान्त्वनम् । यथा, देवीभाग- वते । १ । १७ । ३१ । “सामपूर्व्वमुवाचासौ तं क्षत्ता संस्थितं मुनिम् । गच्छतां यत्र ते कार्य्यं यथेष्टं द्विजसत्तम ! ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-332-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें