🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:38:02 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रभाव
prabhāva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
आयति (3.3.79)
अनुभाव (3.3.220) सज्जनों
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रभाव संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. उद्भव । प्रादुर्भाव ।
२. सामर्थ्य । शक्ति । कोई बात पैदा कर देने की ताकत । असर । जैसे,— मंत्र का बडा़ प्रभाव है । उ॰—सुखदेव कह्यो सुनो हो राव । जैसो है हरिभक्ति प्रभाव ।—सूर (शब्द॰) ।
३. महिमा । माहात्म्य ।
४. इतना मान या अधिकार कि जो बात चाहे कर या करा सके । साख या दबाव । जैसे,—राजा के दरबार में उसका बहुत कुछ प्रभाव है ।
५. अंतःकरण को किसी ओर प्रवृत्त करने का गुण ।
६. प्रवृत्ति पर होनेवाला फल या परिणाम । असर । जैसे,—उसपर शिक्षा का कुछ प्रभाव नहीं पडा़ । क्रि॰ प्र॰—डालना ।—पड़ना ।—जमना ।
७. मार्कडेय पुराण में वर्णित स्वरोचिष मनु के एक पुत्र जो कलावती के गर्भ से उत्पन्न थे ।
८. प्रभा के गर्भ से उत्पन्न सूर्य के एक पुत्र ।
९. सुग्रीव के एक मंत्री का नाम ।
१०. कोष और दंड से उत्पन्न राजतेज । प्रताप (को॰) ।
११. विस्तार (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-भाव &c. See प्र-√ भू.
प्र-˚भाव m. (ifc. f(आ). ) might, power, majesty, dignity, strength, efficacy, Mn.; MBh. &c. (˚वेण ind., ˚वात् ind. and ˚वतस् ind. by means or in consequence of, through, by)
supernatural power, Kālid.
splendour, beauty, MBh.; R.
tranquillizing, conciliation (?), L.
N. of the chapters of the Rasikapriyā, Cat.
N. of a son of Manu Sva-rocis, MārkP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (684,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रभावः 1 Lustre, splendour, brilliance. --2 Dignity, glory, majesty grandeur, majestic lustre; प्रभाववानिव लक्ष्यते Ś. 1. --3 Strength, valour, power, efficacy; Pt. 1. 7. --4 Regal power (one of the three Śaktis q. v.). --5 A superhuman power or faculty, miraculous power; R. 2. 41, 62; 3. 40, V. 1, 2, 5. --6 Magnanimity. --7 Extension, circumference. --Comp. --ज a. proceeding from majesty or regal power.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0753-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रभाव पु० प्र + भू--घञ् । राज्ञां काषदण्डजाते १ तेजसि अमरः २ तजसि ३ सामर्य्य हेमच० ४ विक्रमे ५ शान्तौ ६ उद्भवे च मेदि० । ७ स्वारोचिषमनोः पुत्रभेदे मार्क० पु० ६६ अ० । ८ वसुभेदे प्रभास इत्यत्र पाठान्तरम् ९ प्रभागर्भ- जाते सूर्य्यपुत्रभेदे प्रभाशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4474,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रभावः, पुं, (प्र + भू + घञ् ।) कोषदण्डजतेजः । तत्पर्य्यायः । प्रतापः २ । इत्यमरः । २ । ८ । २० ॥ “कोषो धनं दण्डो दमः तद्धेतुत्वात् सैन्यमपि दण्डः ताभ्यां यत्तेजो जायते स प्रतापः प्रभा- वश्च कथ्यते ।” इति भरतः ॥ शक्तिः । (यथा, -- “प्रभावतो यथा धात्री लकुचस्य रसादिभिः । समापि कुरुते दोषत्रितयस्य विनाशनम् ॥ क्वचित्तु केवलं द्रव्यं कर्म्म कुर्य्यात् प्रभावतः । ज्वरं हन्ति शिरोबद्धा सहदेवी जटा यथा ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) [] तेजः । इति हेमचन्द्रः । ३ । ४०४ ॥ (यथा, रामायणे । २ । २३ । ३८ । “अद्य मेऽस्त्रप्रभावस्य प्रभावः प्रभविष्यति । राज्ञश्चाप्रभुतां कर्त्तुं प्रभुत्वञ्च तव प्रभो ! ॥”) शान्तिः । इति मेदिनी । वे, ४० ॥ (प्रभागर्भ- जातः सूर्य्यपुत्त्रः । इति मात्स्ये । ११ । ३ ॥ कलावत्यां जातः स्वरोचिषो मनोः पुत्त्रविशेषः । यथा, मार्कण्डेये । ६६ । ५ । “ततश्च जज्ञिरे तस्य त्रयः पुत्त्राः स्वरोचिषः । विजयो मेरुनन्दश्च प्रभावश्च महाबलः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-282-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रभाव" आता है (18)
शाक्त प्रभाव, प्रताप या शक्ति संबंधीअनुभाव प्रभाव । महिमा । बड़ाईअभिकरण प्रभावतासीर असर । प्रभाव । गुण । जैसे,—दवा की तासीर, सोहबत की तासीरओजस्विता तेज । कांति । दीप्ति । प्रभावरोब बड़प्पन की धाक । आतंक । प्रभाव । दबदबा । तेज । प्रताप । यौ॰—रोबदार । र…रोआब † संज्ञा पुं॰ रोवदाव । प्रभाव । आतंकधकिया पु संज्ञा स्त्री॰ धाक । प्रभावप्रभुत पु † संज्ञा पुं॰ प्रभुत्व । प्रभावरोबदाब आतंक । दबदबा । प्रभावडंडाकुंडा बल वैभव । सत्ता । प्रभावसमृद्धि बहुत अधिक संपन्नता । ऐश्वर्य । अमीरीपावर पासे का वह पार्श्व जिसपर दो बिंदियाँ बनी रहती हैमहिमा महत्व । महात्म्य । बड़ाई । गौरवछाप वह चिह्न जो किसी रंग पुते हुए साँचे को किसी वस्तु पर दबाकर बनाया जाय ।…बाहर स्थान, पद, अवस्था या संबध आदि के विचार से किसी निश्चित अथवा कल्पित सीम…सिप्पा निशाने पर किया हुआ वार । लक्ष्य- बेधसन्निबध एक में बाँधना । जकड़ना
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें