🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:48:24 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अनुभाव
anubhāva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
और भाव को प्रकट करने वाला (कटाक्ष आदि) 'अनुभाव' (1.7.22)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनुभाव संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. प्रभाव । महिमा । बड़ाई ।
२. काव्य में रस के चार अंगों में से एक । वे गुण और क्रियाएँ जिनसे रस का बोध हो । चित्त का भावप्रकाश करनेवाला कटाक्ष, रोमांच आदि चेष्टाएँ । विषेश—अनुभाव के चार भेद हैं—सात्विक, कायिक, मानसिक और आहार्य । हाव भी इसी के अंतर्गत माना जाता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनु-भाव m. sign or indication of a feeling (भाव) by look or gesture, Kpr. &c.
dignity, authority, consequence
firm opinion, ascertainment, good resolution, belief.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (36,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनुभव --भाव &c. See under अनुभू.
अनुभावः 1 Dignity, consequence or dignity of person, majestic [] lustre, splendour, might, power, authority; (परिमेयपुरःसरौ) अनुभावविशेषात्तु सेनापरिवृताविव R. 1. 37; संभावनीयानुभावा अस्याकृतिः Ś. 7; अनुभावसौभाग्यमात्रपरिशेषधूसरश्रीः U. 1, 3; 6. 20, 41, 4. 22, K. 108, 240; V. 1; Ki. 1. 6; Dk. 29, 113; Mv. 6. 53; अहो महानुभावः पार्थिवो दुष्यंतः Ś. 3 of great might or power; जाने वो रक्षसाक्रांतावनुभावपराक्रमौ R. 10. 38, 2. 75 greatness (dignity) &c., valour; Ki. 6. 28; महानुभावप्रकृतिः कापि तत एवागतवती Māl. 1 very noble or dignified. --2 (In Rhet.) An external manifestation or indication of a feeling (भाव) by appropriate symptoms, such as by look, gesture &c., called by some ensuant ( भावबोधक-न); भावं मनोगतं साक्षात् स्वगतं व्यंजयंति ये तेऽनुभावा इति ख्याताः; यथा भ्रूभंगः कोपस्य व्यंजकः; उद्बुद्धं कारणं स्वैः स्वैर्बहिर्भावं प्रकाशयन् । लोके यः कार्यरूपः सोऽनुभावः काव्यनाट्ययोः ॥ S. D. 162, 163 &c.; धिगेव रमणीयतां त्वदनुभावभावादृते Māl. 9. 35. --3 Firm opinion or resolution, determination, belief; अनुभाववता गुरुस्थिरत्वात् Ki. 13. 15.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0076-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनुभाव पु० अनुभावयति उद्बोधयत्यनेन अनु + भू--णिच्- करणे--घञ् । कोषदण्डादिजाते राज्ञां तेजोविशेषे । सामर्थ्ये च । कर्त्तरि अच् । अलङ्कारशास्त्रप्रसिद्धे रस- व्यञ्जके “भावं मनोगतं साक्षात् स्वगतं व्यञ्जयन्ति ये । तेऽनुभावा” इति ख्याताः, इत्युक्तलक्षणे भ्रूभङ्गादौ । “विभावेनानुभावेन व्यक्तः सञ्चारिणा तथेति” सा० द० । अनुभावस्य लक्षणभेदादिकमुक्त्वा दर्पणे । “उद्बुद्धं कारणैः स्वैःस्वैर्वहिर्भावं प्रकाशयन् । लोके यः कार्य्यरूपः सोऽनुभावः काव्यनाट्ययोः ॥ यः खलु लोके सीतादिवन्द्रादिभिः स्वैःस्वैरालम्बनोद्दोपनकारणैरामा- देरन्तरुद्बुद्धं रत्यादिकं वहिः प्रकाशयन् कार्य्य मित्युच्यते स काव्यनाट्ययोः पुनरनुभावः । कः पुनरसावित्याह । “उक्ताः स्त्रीणामलङ्कारा अङ्गजाश्च स्वभावजाः । तद्रूपाः सात्त्विका भावास्तथा चेष्टाः परा अपि” ॥ तद्रूपा अनु- भावस्वरूपाः । तत्र च यो यस्य रसस्यानुभावः स तत्स्वरूप- वर्ण्णने तत्र तत्र दर्शितः । तत्र सात्त्विकाः । “विकाराः सत्त्वसम्भूताः सात्त्विकाः परिकीर्त्तिताः” । सत्त्वं नाम स्वात्मविश्रामप्रकाशकारी कश्चनाऽऽन्तरो धर्म्मः । “सत्त्व- मात्रोद्भवत्वात्ते भिन्ना अप्यनुभावतः” ॥ गोबलीवर्द्दन्यायेन इति शेषः । के ते इत्याह । स्तम्भः स्वेदोऽथ रोमाञ्चः स्वरभङ्गोऽथ वेपथुः । वैवर्ण्ण्यमश्रु प्रलय इत्यष्टौ सात्त्विकाः स्मृताः ॥ तत्र । स्तम्भश्चेष्टाप्रतीघातो भयहर्षामया- दिभिः । वपुर्ज्जलोद्गमः स्वेदो रतिघर्म्मश्वमादिभिः ॥ हर्पाद्भुतभयादिभ्यो रोमाञ्चो रोमविक्रिया । मदसंमद- पीडाद्यैर्व्वैस्वर्य्यं गद्गदं विदुः ॥ रागद्वेषश्रमादिभ्यः कम्पो गात्रस्य वेपथुः । विषादमदरोपाद्यैर्वर्ण्णान्यत्वं विवर्ण्णता ॥ अश्रु नेत्रोद्भवं वारि क्रोधदुःखप्रहर्षजम् । प्रलयः सुख- दुःखाभ्यां चेष्टाज्ञाननिराकृतिः इति” ॥ “अनुभावविशे- षात्तु सेनापरिगतैरिव” रघुः । तेजसि च । गुरुभिरभि- निविष्टं लोकपालानुभावैरिति” रघुः । माहात्म्ये, “जामे वो रक्षसाक्रान्तावनुभावपराक्रमौ इति” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0180,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनुभावः, पुं, (अनुभावयति बोधयत्यनेन, अनु + भू + णिच् करणे अच् ।) प्रभावः । कोषदण्डजं तेजः । सतां मतिनिश्चयः । सतां अभिप्रायस्य निश्चयः । निश्चयमात्रेऽपि । भावबोधकः । रत्यादि- सूचकगुणक्रियादिः । स च लोचनचातुर्य्यभ्रूक्षेप- मुखरागादिरूपः । एवमन्यत्रापि । इत्यमरभरतौ ॥ (स्थिरता । निर्द्धारः । अवश्यम्भाविता । तेजः । यथा, -- “नरपतिकुलभूत्यैर्गर्भमाधत्त राज्ञी गुरुभिरभिनिविष्टं लोकपालानुभावैः” । इति रघुवंशे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-050-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अनुभाव" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें