🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:06:17 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सामान
sāmāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सामान संज्ञा पुं॰ [फ़ा॰]
१. किसी कार्य के लिये साधन स्वरूप आवश्यक वस्तुएँ । उपकरण । सामग्री ।
२. माल । असबाब । मुहा॰—सामान बनना = (१) वस्तुओं का तैयार होना । (२) किसी प्रकार की तैयारी होना । सामान बाँधना = माल असबाब बाँधकर चलने की तैयारी करना ।
३. औजार ।
४. बंदोबस्त । इंतजाम । उ॰—इसके नाम व निशान को भी मिटा देने का सामान कर रहे है ।—प्रेमघन॰, भा॰ २, पृ॰ ३६२ । क्रि॰ प्र—करना ।—होना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सामान Vṛddhi form of 2. समान in comp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1206,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
सामानग्रामिकसामानदेशिकसामानाधिकरण्यसामानिसामानिकसामान्यसामान्यकविप्रशंसासामान्यक्रमवृत्तिसामान्यघटसामान्यचन्द्रिकासामान्यच्छलसामान्यज्ञानसामान्यतःसामान्यतमसामान्यतयासामान्यतरसामान्यतस्सामान्यतोदृष्टसामान्यतोद्दष्टसामान्यत्वसामान्यदेशवत्सामान्यधात्रीसामान्यनायिकासामान्यनिरुक्तिसामान्यनिरुक्तिक्रोडसामान्यनिरुक्तिग्रन्थरहस्यसामान्यनिरुक्तिग्रन्थार्थसामान्यनिरुक्तिटीकासामान्यनिरुक्तिदीधितिटीकासामान्यनिरुक्तिद्वितीयतक्षणसामान्यनिरुक्तिपत्त्रसामान्यनिरुक्तिप्रथमलक्षणसामान्यनिरुक्तिलक्षणसामान्यनिरुक्तिविवेचनसामान्यनिरुक्तिव्याख्यासामान्यनिरुक्त्यनुगमसामान्यनिरुक्त्यभिनवव्याख्यासामान्यपक्षसामान्यपदार्थसामान्यपूर्वम्
🔁 जिनके अर्थ में "सामान" आता है (22)
रखत पु संज्ञा पुं॰ असवाब । सामान । उपकरण । यौ॰—रखत बखत = रख्तवख्त । रख्त व…दब्ब पु ^१ संज्ञा पुं॰ द्रव्य । धन । संपत्ति । सामानमवाद सामग्री । सामान । मसालारख्त असवाव । सामानसामा पु संज्ञा पुं॰ सामग्री । सामान । सरंजामअसबाब चीज । वस्तु । सामान । प्रयोजनीय पदार्थउपकारण साधक वस्तु । सामग्री । सामानसराजाम ‡ संज्ञा पुं॰ सामग्री । असबाब । सामानसमुपकरण उपकरण । साधन । सामान । सामग्रीभंड ॰ पुं॰साधन किसी काम को सिद्ध करने की क्रिया । सिद्धि । विधानआयोजन किसी कार्य में लगाना । नियुक्तिपुस्त गीली मिट्टी, लकड़ी, कपडे़, चमडे़, लोहे, या रत्नों आदि से गढ़, काट या छ…संभार संचय । एकत्र करना । इकट्ठा करनासंभृति एकत्र करने की क्रिया या भावसामग्री वे पदार्थ जिनका किसी विशेष कार्य में उपयोग होता है । जैसे,—यज्ञ को साम…सन्नाह कवच । बकतरसंभरण पालन पोषणजिंस प्रकार । किस्म । भाँतिसाटी पुनर्नवा । गदहपूर्नीहटैत दूकानदार । हाटवालास्टाक बिक्री या बेचने का माल । (दूकानदार) । जैसे,—उसकी दूकान में स्टाक कम है
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें