🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:37:54 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

साधन
sādhana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📜 शब्द-रूप📗 अमरकोश
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
साधन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी काम को सिद्ध करने की क्रिया । सिद्धि । विधान ।
२. वह जिसके द्वारा कोई उपाय सिद्ध हो । सामग्री । सामान । उपकरण । जैसे,—साधन के अभाव में मैं यह काम न कर सका ।
३. उपाय । युक्ति । हिकमत ।
४. उपासना । साधना ।
५. सहायता । मदद ।
६. धातुओं के शोधने की क्रिया । शोधन ।
७. कारण । हेतु । सबब ।
८. अचार । संधान ।
९. मृतक का अग्निसंस्कार । दाह कर्म ।
१०. जाना । गमन ।
११. धन । दौलत । द्रव्य ।
१२. पदार्थ । चीज ।
१३. घोड़े, हाथी और सैनिक आदि जिनकी सहायता से युद्ध होता है ।
१४. उपाय । तरकीब ।
१५. सिद्धि ।
१६. प्रमाण ।
१७. तपस्या आदि के द्वारा मंत्र सिद्ध करना । साधना ।
१८. यंत्र (को॰) ।
१९. दमन करना । जीत लेना (को॰) ।
२०. वशीकरण (को॰) ।
२१. वसूली का आदेश प्राप्त कर द्रव्य, वस्तु, ऋण आदि को वसूल करना (को॰) ।
२२. मारण । बध । विनाश (को॰) ।
२३. व्याकरण में करण कारक (को॰) ।
२४. मोक्ष या मुक्ति पाना (को॰) ।
२५. लिंगेंद्रिय । शिश्न (को॰) ।
२६. शरीर की इंद्रियाँ या अंग (को॰) ।
२७. कुच । स्तन (को॰) ।
२८. प्राप्ति । लाभ (को॰) ।
२९. गणना । संगणना (को॰) ।
३०. बाद में जाना । अनुगमन (को॰) ।
३१. मैत्री । मित्रता (को॰) ।
३२. अधिकार में करना या लेना (को॰) ।
३३. तैयार करना । तैयारी (को॰) ।
३४. नीरोग या स्वस्थ करना (को॰) ।
३५. तुष्ट करना (को॰) ।
साधन २ वि॰
१. पूरा करनेवाला ।
२. प्राप्त करनेवाला ।
३. प्रेतादि आत्माओं को बुलाने या वशीभूत करनेवाला ।
४. अभि- व्यंजक [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
साधन mf(ई or आ)n. leading straight to a goal, guiding well, furthering, RV.
effective, efficient, productive of (comp.), MBh.; Kāv. &c.
procuring, Kāv.
conjuring up (a spirit), Kathās.
denoting, designating, expressive of (comp.), Pāṇ., Sch.
साधन m. N. of the author of RV. x, 157 (having the patr. भौवन), Anukr.
साधन (अम्), n. (ifc. f(आ). ) the act of mastering, overpowering, subduing, Kir.; Pañcat.
साधन n. subduing by charms, conjuring up, summoning (spirits &c.), MBh.; Kathās.
subduing a disease, healing, cure, Suśr.; MBh. &c.
enforcing payment or recovery (of a debt), Daś.
bringing about, carrying out, accomplishment, fulfilment, completion, perfection, Nir.; MBh. &c.
establishment of a truth, proof, argument, demonstration, Yājñ.; Sāh.; Sarvad.
reason or premiss (in a syllogism, leading to a conclusion), Mudr. v, 10
any means of effecting or accomplishing, any agent or instrument or implement or utensil or apparatus, an expedient, requisite for (gen. or comp.), Mn.; R. &c.
a means of summoning or conjuring up a spirit (or deity), Kālac.
means or materials of warfare, military forces, army or portion of an army (sg. and pl.), Hariv.; Uttar.; Rājat.
conflict, battle, Śiś.
means of correcting or punishing (as ‘a stick’, ‘rod’ &c.), TBr., Sch.
means of enjoyment, goods, commodities &c., R.
efficient cause or source (in general), L.
organ of generation (male or female), Sah.
(in gram.) the sense of the instrumental or agent (as expressed by the case of a noun, opp. to the action itself), Pat.
preparing, making ready, preparation (of food, poison &c.), Kathās.; MārkP.
obtaining, procuring, gain, acquisition, Kāv.; BhP.
finding out by calculation, computation, Gaṇit.
fruit, result, Pañcat.
the conjugational affix or suffix which is placed between the root and terminations (= वीहरण, q.v.), Pāṇ. viii, 4, 30, Vārtt. 1
(only L. ‘matter, material, substance, ingredient, drug, medicine; good works, penance, self-mortification, attainment of beatitude; conciliation, propitiation, worship; killing, destroying; killing metals, depriving them by oxydation &c. of their metallic properties [esp. said of mercury]; burning on a funeral pile, obsequies; setting out, proceeding, going; going quickly; going after, following’)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1201,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
साधन a. (नी f.) [साध् णिच् ल्यु ल्युद् वा] Accomplishing, effecting &c. --नं 1 Accomplishing, effecting, performing; as in स्वार्थसाधनं. --2 Fulfilment, accomplishment, complete attainment of an object; प्रजार्थसाधने तौ हि पर्यायोद्यतकार्मुकौ R. 4. 16. --3 A means, an expedient, a means of accomplishing anything; शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनं Ku. 5. 33, 52; R. 1. 19. 4. 36, 62. --4 An instrument, agent; कुठारः छिदिक्रियासाधनम्. --5 The efficient cause, source, cause in general. --6 The instrumental case. --7 Implement, apparatus. --8 Appliance, materials. --9 Matter, ingredients, substance. --10 An army or a part thereof; Mu. 5. 10. --11 Aid, help, assistance (in general). --12 Proof, substantiation, demonstration. --13 The hetu or middle term in a syllogism, reason, that which leads to a conclusion; साध्ये निश्चितमन्वयेन घटितं बिभ्रत्सपक्षे स्थितिं व्यावृत्तं च विपक्षतो भवति यत्तत्साधनं सिद्धये Mu. 5. 10. --14 Subduing, overcoming. --15 Subduing by charms. --16 Accomplishing anything by charms or magic. --17 Healing, curing. --18 Killing, destroying; फलं च तस्य प्रतिसाधनं Ki. 14. 17. --19 Conciliating, propitiating, winning over. --20 Going out, setting forward, departure. --21 Going after, following. --22 Penance, self-mortification. --23 Attainment of final beatitude. --24 A medicinal preparation, drug, medicine. --25 (In law) Enforcement of the delivery of anything, or of the payment of debt, infliction of fine. --26 A bodily organ. --27 The penis. --28 An udder. --29 Wealth. --30 Friendship. --31 Profit, advantage. --32 Burning a dead body. --33 Obsequies. --34 Killing or oxydation of metals. --Comp. अर्ह a. worthy of being proved or accomplished. --क्रिया {1} a finite verb. {2} an action connected with a Kāraka. --पत्रं a document used as evidence.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1115-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
साधन न० सिध--णिच्--साधादेशे यथायथं करणे भावे ल्युट् कर्त्तरि ल्यु वा । १ करणरूपे कारकभेदे २ मारणे ३ मृतसंस्कारे अग्निदाने ४ गतौ ५ द्रव्ये ६ धने ७ अर्थदापने ८निष्पादने ९ उपकरणे १० हस्त्यश्वादियुद्धसामग्र्याम् ११ अनुगमने अमरः । १२ सैन्ये १३ उपाये १४ सिद्धौषधे १५मेढ्रे मेदि० १६मैत्रे १७ ऊधसि १८ मिद्धौ धरणिः । १९कारके २० प्रमाणे हेमच० । २१ व्याप्ये त्रिका० । २२ मो- हने २३ जवे अजयः २४ ब्रह्मविद्याहेतौ नित्यानित्य वस्तुविवेकवैराग्यशमादिषट्कमोक्षेच्छाचतुष्टयें च । युच् । साधनाऽपि उपासनायां निष्पादनायाञ्च स्त्री ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5278,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
साधनं, क्ली, (साध + ल्युट् ।) करणकारक- विशेषः । तत्र तृतीया स्यात् । इति व्याकर- रणम् ॥ साध्यते कर्म्म निष्पाद्यतेऽनेनेति साध- नम् । इति दुर्गादासः ॥ (कारणम् । हेतुः । यथा, मनुः । ११ । २३८ । “औषधान्यगदो विद्या दैवी च विविधा स्थितिः । तपसव प्रसिध्यन्ति तपस्तेषां हि साधनम् ॥”) मारणम् । (यथा, किराते । १४ । १७ । “अथो शरस्तेन मदर्थमुज्झितः फलञ्च तस्य प्रतिकायसाधनम् । अविक्षते तत्र मयात्मसात् कृतेः कृतार्थता नन्वधिका चमूपतेः ॥”) मृतसंस्कारः । अग्निदानम् । गतिः । गमनम् । द्रव्यम् । धनम् । अर्थदापनम् । अर्थस्य धन- भूम्यादेर्द्दापनम् । निर्व्वर्त्तनम् । निष्पादनम् । (यथा, रघुः । ४ । १६ । “वार्षिकं सञ्जहारेन्द्रः धनुर्जैत्रं रघुर्दधौ । प्रजार्थसाधने तौ हि पर्य्यायोद्यतकार्म्मुकौ ॥”) उपकरणम् । सामग्री । यथा युद्धोपकरणं हस्त्यश्वादिः । (यथा, ऋतुसंहारे । ६ । ३४ । “रम्यः प्रदोषसमयः स्फुटचन्द्रभासः पुंस्कोकिलुस्य विरुतं पवनः सुगन्धिः । मत्तालियूथविरुतं निशि शीधुपानं सर्व्वं हि साधनमिदं कुसुमायुधस्य ॥”) अनुव्रज्या । अनुगमनम् । इत्यमरभरतौ । ३ । ३ । ११९ ॥ सैन्यम् । सिद्धौषधिः । उपायः । इति मेदिनी ॥ यथा, -- “तपोभिः प्राप्यतेऽभीष्टं नासाध्यं हि तपस्यतः । दुर्भगत्वं वृथा लोको वहते सति साधने ॥” इति तिथ्यादितत्त्वधृतमत्स्यपुराणवचनम् ॥ मेढ्रः । इति च मेदिनी ॥ मैत्रम् । उधः । सिद्धिः । इति धरणिः ॥ कारकः । प्रमाणम् । इति हेमचन्द्रः ॥ व्याप्यम् । यथा, -- “अनुमा त्वनुमानं स्यात् व्याप्यं लिङ्गञ्च साधनम् ।” इति त्रिकाण्डशेषः ॥ [] मोहनम् । जवः । इत्यजयः ॥ साधना । साधा इति भाषा । यथा, -- ब्रह्मोवाच । “शशाप पार्व्वती रुष्टा स्त्रीस्वभावाच्च चापलात् । सर्व्वेषां साधनेनैव क्षन्तुमर्हन्ति साधवः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते गणेशखण्डे । १२ । ५१ ॥ मन्त्रसिद्धिकरणम् । यथा, -- “मत्स्यं मांसञ्च मद्यञ्च मुद्रा मैथुनमेव च । दिव्यानाञ्चैव वीराणां साधनं भवसाधनम् ॥” इति मुण्डमालातन्त्रम् ॥ ब्रह्मज्ञानसाधनन्तु नित्यानित्यवस्तुविवेकेहामुत्र- फलभोगविरागशमदमादिसम्पन्मुमुक्षुत्वम् । इति वेदान्तसारः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-328-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "साधन" आता है (21)
राधन साधने की क्रीया । साधनाअभिसार साधन । सहाय । सहारा । बलप्रयोग आयोजन । अनुष्ठान । साधन । किसी कार्य में योग । किसी काम में लगनासाधनक साधन । उपकरणसमुपकरण उपकरण । साधन । सामान । सामग्रीअवयव अंश । भाग । हिस्साउपाय पास पहुँचना । निकट आनाआलंबन सहारा । आश्रय । अवलंबनऔपयिक न्याय के योग्यअभ्यास बार बार किसी काम को करना । पुर्णाता प्राप्त करने के लिये फिर फिर एक ही…निस्तार पार होने का भावव्याप्य व्याप्त करने योग्य । व्यापनीयसामग्री वे पदार्थ जिनका किसी विशेष कार्य में उपयोग होता है । जैसे,—यज्ञ को साम…पंचांग † ^१ संज्ञा पुं॰अध्व रास्ता । मार्ग । पथसबब कारण । वजह । मूल कारण । हेतु । जैसे,— उनके नाराज होने का तो मुझे कोई स…जरिया पु संज्ञा पुं॰ दे॰ 'जड़िया'मसाला किसी पदार्थ को प्रस्तुत करने के लिये आवश्यक सामग्री । वे चीजें जिनकी स…गुनिया † संज्ञा पुं॰ वह व्यक्ति जिसमें गुण हो । गुणवान्गोनिया बढ़ई, लोहार और राज आदि का एक औजार जिससे वे किसी दीवार या कोने की सिधाई…इंस्ट्रूमेंट औजार । यंत्र
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें