🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:17:28 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निस्तार
nistāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निस्तार संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पार होने का भाव ।
२. छुटकारा । मोक्ष ।
३. बचत । बचाव । उद्धार ।
४. अभीष्ट की प्राप्ति ।
५. साधन । उपाय [को॰] ।
निस्तार बीज संज्ञा पुं॰ [सं॰] पुराणानुसार वह उपाय या काम जिससे मनुष्य की इस संसार तथा जन्म, मरण आदि से मुक्ति हो जाय । जैसे, भगवान् के नाम का स्मरण कीर्त्तन, अर्चन, पादसेवन, वंदन, चरणोदक पान, विष्णु के मंत्र का जप आदि । विशेष—पुराणों में लिखा है कि कलियुग में जब लोग तपोहीन हो जायेगे तब इन्हीं सब कामों से उनकी मुक्ति होगी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निस्-˚तार m. crossing, passing over, rescue, deliverance, Bhartṛ.
acquittance, requital, payment, discharge of a debt, Hit.
means, expedient, W.
final liberation, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (564,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निस्तारः 1 Crossing or passing over; संसार तव निस्तारपदवी न दवीयसी Bh. 1. 69. --2 Getting rid of, release, escape, rescue. --3 Final emancipation. --4 Discharge or payment of a debt, acquittance, requital; वेतनस्य निस्तारः कृतः H. 3. --5 A means, expedient.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0644-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निस्तार पु० निःशेषेण तारः पारगमनम् । १ उद्धारे २ पार- गमने ३ अभीष्टप्राप्तौ च “जीर्णा तरिः सरिदतीवगभीर नीरा बाला वयं सकलमित्थनर्थहेतुः । निस्तारवीजमिद० मेव कृशोदरीणां यन्माधव! त्वमसि सम्प्रति कर्णधारः” उद्भटः । “कलौ पापयुगे घोरे तपोहीनेऽतिदुस्तरे । निस्तारवीजमेतदु यदुब्रह्ममन्त्रस्य साधनम्” महानि० त० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4123,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निस्तारः, पुं, (निर् + तॄ + घञ् ।) निस्तरणम् । उद्धारः । (यथा, शृङ्गारशतके । ७१ । “संसार तव निस्तारपदवी न दवीयसी । अन्तरा दुस्तरा न स्युर्यदि रे मदिरेक्षणाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-907-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निस्तार" आता है (11)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें