🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:31:58 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उद्धार
uddhāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
उधार (2.9.4)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उद्धार संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ उद्धारक, उद्धारित]
१. मुक्ति । छुटकारा । त्राण । निस्तार । दु:खनिवृत्ति । जैसे,—(क) इस दु:ख से हमारा उद्धार करो । (ख) इस ऋण से तुम्हारा उद्धार जल्दी न होगा ।
२. बुरी दशा से अच्छी दशा में आना । सुधार । उन्नति । अभ्युदय । यौ॰—जीर्णोद्धार । क्रि॰ प्र॰— करना ।—होना ।
३. ऋणमुक्ति । कर्ज से छुटकारा ।
४. संपत्ति का वह अंश जो बराबर बाँटने के पहले किसी विशेष क्रम से बाँटने के लिये निकाल लिया जाय । विशेष—मनु के अनुसार पैतृक संपत्ति का २० वाँ भाग सबसे बड़े के लिये, ४०वाँ उससे छोटो के लिये, ८०वाँ उससे छोटे के लिये इत्यादि निकालकर तब बाकी को बराबर बाँटना चाहिए ।
५. युद्ध की लूट का छठा भाग जो राजा लेता है ।
६. ऋण, विशेषकर वह जिसपर ब्याज न लगे ।
७. चूल्हा ।
८. अनु— कंपा । कृपा (को॰) ।
९. जाना । गमन करना (को॰) ।
१०. उद्धगण (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्-धार &c. See 2. उद्-धृ.
उद्-धार अस्, m. (in some senses perhaps from 1. उद्-√ धृ), the act of raising, elevating, lifting up
drawing out, pulling out, Gaut.; MBh. Comm. on BṛĀrUp.
removing, extinction, payment (of a debt)
taking away, deduction
omission, Mn. Comm. on Yājñ.
selection, a part to be set aside, selected part
exception, TS.; ŚBr.; AitBr.; Mn. &c.
selecting (a passage), selection, extract (of a book) Comm. on Kir. x, 10
extraction, deliverance, redemption, extrication, MBh.; Prab. &c.
a portion, share
a surplus (given by the Hindū law to the eldest son beyond the shares of the younger ones), W.
the first part of a patrimony, W.
the sixth part of booty taken in war (which belongs to the prince), W.
a debt (esp. one not bearing interest), KātyDh.
obligation, Daś.
recovering property
refutation, Car. Comm. on Nyāyad.
उद्-धार (अम्), n. a fireplace, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (189,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्धर, उद्धार See under उद्धृ.
उद्धारः 1 Drawing out, extraction. --2 Deliverance, redemption, [] saving, rescuing, extrication. --3 Raising, lifting up. --4 Deduction, a part to be set aside. --5 (In law) A part to be set aside from the paternal property for the benefit of the eldest son; the surplus allowed by Law to the eldest beyond the shares of the younger brothers; Ms. 9. 112. --6 The sixth part of booty taken in war which belongs to the king; Ms. 7. 97. --7 An obligation. --8 Debt, particularly such as bears no interest. --9 Recovering property. --10 Marching out. --11 Citing (a passage), quoting. --12 Final beatitude. --13 Prosperity, elevation. --रा The plant गुडूची. --रं A fireplace.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0308-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्धार पु० उद्ध्रियते उद् + हृ भावे--घञ् । १ मुक्तौ, २ ऋणशुद्धौ ३ उद्धारणे । कर्मणि घञ् । सर्वधनादुद्धृत्य ज्येष्ठादिभ्योदेये ४ अंशभेदे यथा चोद्धारस्तथा मनुना दर्शितः यथा “ज्येष्ठस्य विंशौद्धारः सर्वद्रव्याच्च यद्वरम् । ततोऽर्द्धं मध्यमस्य स्यात्तुरीयन्तु यवीयसः ।” “ज्येष्ठश्चैव कनिष्ठश्च संहरेतां यथोदितम् । येऽन्ये ज्येष्ठकनिष्ठाभ्यां तेषां स्यान्म- ध्यमन्घनम् । सर्व्वेषान्धनजातानामाददीताग्य्रमग्रजः । यच्च सातिशयं किञ्चिद्दशतश्चाप्नुयाद्वरम् । उद्धारो न दशखस्ति सम्पन्नानां स्वकर्म्मसु । यत्किञ्चिदेव देयन्तु ज्यायसे मानवर्द्धनम् । एवं समुद्धृतोद्धारे समानंशान् प्रक- ल्पयेत् । उद्ध्वारेऽनुद्धृते त्वेषामियं स्यादंशकल्पना ।” अन्योऽपि विशेषः स्मृत्यन्तरे उक्तः किन्तु “तथोद्धा रविभागस्तु नैव संप्रति वर्त्तते” मिता० स्मृत्युक्तेः इदानीमुद्धारो नास्तीति सर्व्वनिवन्धकर्त्तॄणामैकमत्या- त्तन्नोक्तम् “स्वान्वययोग्यपदान्तराक्षेपेण श्रुतपदस्य ५ परि- त्यागे यथा गां बधान अश्वमानयेत्यादौ आवापोद्धाराभ्यां गोशब्दस्य सास्रादिमानर्थः” सा० द० । अन्वयव्यतिरेकावे- वावोपोद्धाराविति तु तत्त्वम् । “जगन्नाथस्यायं सुर- धुनि! समुद्धारसमयः” गङ्गालहरी । ६ वर्ज्जने च “पण्यं समुद्धतोद्ध्वारं विक्रेयं वित्तवर्द्धनम्” मनुः “उद्धृतो- द्धारमित्यस्य “वर्जनीयवर्जितम्” कुल्लूक० व्याख्या । ७ उत्कर्षे च “सगुणानामेव कर्मणामुद्धार उपजने” आश्व० श्रौ० १२, ४, १४ “यस्मात् प्रधानकर्म्मणामुद्धारे उपजने उत्कर्षेच सगुणानायेव सर्वत्रोद्धरणम्” ना० वृ०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1178,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्धारः, पुं, (उत् + हृ + घञ् ।) ऋणम् । इत्यमरः ॥ उद्धृतिः । इति मेदिनी ॥ (“निमग्नस्य पुनरुद्धार- एव दुर्लभः” । इति वृहदारण्यकोपनिषत् । मोच- नम् । यथा, शतपथब्राह्मणे १३ । ३ । ४ । २ । “अश्वस्य वयमुद्धारमुद्धरामहै” । मोक्षः । निर्व्वा- णम् ॥ * ॥ उद्ध्रियते साधारणधनात् इत्युद्धारः । यद्वा, साधारणद्रव्यात् यत् गरिष्ठं तदुद्धारः । इति श्रीनाथः । उद्ध्रियते साधारणधनात् निष्कृष्य विशेषनिष्ठतया एव बोध्यते इत्युद्धार- इति अच्युतानन्दः । साधारणत्वेन उद्ध्रियते इति उद्धार इति रघुनन्दनः । उद्ध्रियते साधारणधनात् वहिर्भाव्यते इत्युद्धार इति श्रीकृष्णः । यथाह मनुः ९ । ११२ ॥ “ज्येष्ठस्य विंश उद्धारः सर्व्वद्रव्याच्च यद्वरम् । ततोऽर्द्धं मध्यमस्य स्यात् तुरीयस्तु यवीयसः” ॥ ज्येष्ठस्य विंश उद्धारः उद्ध्रियते इत्युद्धारः ज्येष्ठस्या- विभक्तसाधारणधनात् उद्धृत्य विंशतितमो भाग- इति तट्टीकायां कुल्लूकभट्टः ॥ * ॥ जयानन्तरं श- त्रुभ्यो लब्धं धनादिकम् । यदुक्तं मनुना ७ । ९७ । “राज्ञश्च दद्युरुद्धारमित्येषा तैदिकी श्रुतिः । राज्ञा च सर्व्वयोधेभ्यो दातव्यमपृथक् जितम्” ॥ “उद्धारं योद्धारः राज्ञे दद्युः । उद्ध्रियते इत्युद्धारः जितधनाद्युत् उत्कृष्टधनं सुवर्णरजतभूम्यादि राज्ञे समर्पणीयम्” । इति तट्टीका ॥)
उद्धारं, क्ली, (उत् + धृ + घञ् ।) उद्धानम् । इत्यम- रटीकायां स्वामी ॥ उनन् आका इत्यादि भाषा ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-241-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उद्धार" आता है (13)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें