🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:21:14 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पंचांग
paṃcāṃga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पंचांग † १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ पञ्चाङ्ग]
१. पाँच अंग या पाँच अंगों से युक्त वस्तु ।
२. वृक्ष के पाँच अंग—जड़, छाल, पत्ती, फूल ओर फल (वैद्यक) ।
३. तत्र के अनुसार ये पाँच कर्म—जप, होम, तर्पण, अभिषेक ओर विप्रभोजन जो पुरश्चरण में केए जाते हैं ।
४. ज्योतिष के अनुसार वह तिथिपत्र जिसमें किसी संवत् के वार, तिथि, नक्षत्र, योग और करण व्योरेवार दिए गए हों । पत्रा ।
५. राजनीतिशास्त्र के अंनर्गत सहाय, साधन, उपाय, देश-काल-भेद और विपद्- प्रतिकार ।
७. प्रणाम का एक भेद जिसमें घुटना, हाथ और माथा पृथ्वी पर टेककर आँख देवता की ओर करके मूहँ से प्रणामसूचक शब्द कहा जाता हैं ।
७. तांत्रिक उपासना में किसी इष्टदेव का कवच, स्तोत्र, पद्धति, पटल और सहस्र नाम ।
८. वह घोड़ा जिसके चारो पैर टाप के पास सफेद हों और माथे पर सफेद टीका हो । पंचभद्र । पंचकल्याण ।
९. कच्छप । कछुवा । यौ॰—पंचांग मास = पत्रा के अनुसार चलनेवाला महीना । पंचाग वर्ष = संवत् । पंचांग शुद्धि = ज्योतिष में वार, तिथि, नक्षत्र, योग ओर करण की शुद्धता ।
पंचांग २ वि॰ पांच अंगोंवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पञ्चाङ्ग n. (mostly ibc.) 5 members or parts of the body, Kir.; 5 parts of a tree (viz. root, bark, leaf, flower, and fruit), L.; 5 modes of devotion (viz. silent prayer, oblations, libations, bathing idols, and feeding Brāhmans), W.
any aggregate of 5 parts, ib.
पञ्चाङ्ग mf(ई)n. 5-limbed, 5-membered (with प्रणाम m. obeisance made with the arms, knees, head, voice, and look, Tantras.)
पञ्चाङ्ग mf(ई)n. having 5 parts or subdivisions, Kāv. (also ˚गिक, Suśr.)
पञ्चाङ्ग m. a tortoise or turtle, L. (cf. पञ्चाङ्ग-गुप्त); a horse with 5 spots in various parts of his body, L. (cf. पञ्च-भद्र)
पञ्चाङ्ग n. a calendar or almanac (treating of 5 things, viz. solar days, lunar days, Nakṣatras, Yogas. and Karaṇas), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (577,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पञ्चाङ्ग पुंस्त्री० पञ्चाङ्गानि यस्य । १ कमठे शब्दमाला । पञ्च- भद्राख्ये २ अश्वभेदे शब्दमा० “बाहुभ्यां चैव जानुभ्यां शिरसा वक्षसा दृशा” । पञ्चाङ्गोऽयं प्रणामः स्यात्” इति तन्त्रसारोक्ते ३ प्रणामभेदे “त्वक्पत्रकुसुमं मूलं फल- मेकस्य शाखिनः । एकत्र मिलितं चैतत् पञ्चाङ्गमिति संज्ञितम्” राजनि० उक्तेषु ४ एकवृक्षत्वगादिषु पञ्चसु “जपहोमौ तर्पणञ्चाभिषेको विप्रभोजनम् । पञ्चाङ्गो- पासनं लोके पुरश्चरणमिष्यते” तन्त्रसारोक्ते ५ महापुर- श्चरणे न० । “तिथिर्वारश्च नक्षत्रं योगः करणमेव च । पञ्चाङ्गमेतदुद्दिष्टम्” ज्यो० उक्तेषु ६ तिथ्यादिषु । “सागमो दीर्घकालश्च निश्छिद्रोऽन्थरवोज्झितः । प्रत्यर्थिसन्नि- धानञ्च पञ्चाङ्गो भोग इष्यते” कात्या० उक्ते आगमादि- पञ्चकयुक्ते ७ भोगे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4196,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पञ्चाङ्गं, क्ली, पञ्चानां अङ्गानां एकवृक्षस्य त्वक्- पत्रपुष्पमूलफलानां समाहारः । यथा, -- “त्वक्पत्रकुसुमं मूलं फलमेकस्य शाखिनः । एकत्र मिलितञ्चैतत् पञ्चाङ्गमिति संज्ञितम् ॥” इति राजनिर्घण्टः ॥ पुरश्चरणविशेषः । यथा, -- “जपहोमौ तर्पणञ्चाभिषेको विप्रभाजनम् । पञ्चाङ्गोपासनं लोके पुरश्चरणमिष्यते ॥” इति तन्त्रसारः ॥ वारतिथिनक्षत्रयोगकरणात्मकपञ्जिका । यथा, -- [] “तिथिर्वारश्च नक्षत्रं योगः करणमेव च । पञ्चाङ्गस्य फलं श्रुत्वा गङ्गास्नानफलं लभेत्” ॥ इति ज्योतिषम् ॥
पञ्चाङ्गः, पुं, (पञ्चाङ्गाणि यस्य ।) कमठः । इति शब्दमाला ॥ अश्वविशेषः । तत्पर्य्यायः । पञ्च- भद्रः २ पुष्पिततुरङ्गमः ३ । इति शब्दरत्नावली ॥ प्रणामविशेषः । यथा, -- “बाहुभ्याञ्चैव जानुभ्यां शिरसा वचसा दृशा । पञ्चाङ्गोऽयंप्रणामः स्यात् पूजासु प्रवराविमौ ॥” इति तन्त्रसारः ॥ (राजनयः । यदुक्तम् । “सहायाः साधनोपाया विभागो देशकालयोः । विनिपातप्रतीकारः सिद्धिः पञ्चाङ्ग इष्यते ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-016-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पंचांग" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें