🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:36:05 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पंजिका
paṃjikā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पंजिका संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ पञ्जिका]
१. पंचांग ।
२. शब्दशः व्याख्या करनेवाली टीका । विस्तृत टीका ।
३. बही खाता (को॰) ।
४. यम का वह खाता जिसमें प्राणी के कर्मों का लेखा रहता हे (को॰) ।
५. पूनी । पिउनी (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पञ्जिका f. = पञ्जी or पञ्जि, L.
a perpetual commentary which explains and analyses every word (also = कातन्त्र-वृत्तिप्˚)
a book in which receipts and expenditure are entered, L.
the register or record of human actions kept by Yama, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (578,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पंजिका 1 A perpetual or running commentary which explains and analyses every word; टीका निरंतरव्याख्या पंजिका पदनक्तिका. --2 A journal, a book in which accounts of [] receipts and expenditure are entered. --3 The record or register of human actions kept by Yama. (For other senses see पंजि above). --Comp. --कारकः a scribe, a man of the Kāyastha tribe.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0658-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पञ्जिका स्त्री पंञ्जि + स्वार्थे क । पाणिनीयसूत्रवृत्तिभेदे तिथिवारादिपञ्चाङ्गवाधिकायां २ पत्रिकायाञ्च शव्दमाला (पाँजि) “वारो हरति दुःस्वप्नं नक्षत्रं पापनाशनम् । “तिथिर्भवति तङ्गाभा थोनः सागरसङ्गमः । करणं सर्वतीर्थानि श्रुता चेत् “दिनपञ्जिका” ज्योति० । तत्सू- चकत्वात् तस्यास्तथात्वम् “टीका निरन्तरव्याख्या प- ञ्जिका पदनक्तिका” हेमच० उक्तलक्षणे ३ व्याख्यानभेदे च ४ आयव्ययसूचनार्थपत्रे च ५ अग्रमन्धान्थां त्रिका० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4199,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पञ्जिका, स्त्री, (पञ्जि + स्वार्थे कन् टाप् ।) तूलना- लिका । इति हारावली ॥ पाँइज इति भाषा ॥ टीकाविशेषः । यथाह हेमचन्द्रः । “टीका निरन्तरव्याख्या पञ्जिका पदभञ्जिका ॥” अग्रसन्धानी । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ पञ्चाङ्गम् । पाँजि इति भाषा । तत्श्रवणफलं यथा, -- “वारो हरति दुःस्वप्नं नक्षत्रं पापनाशनम् । तिथिर्भवति गङ्गाया योगः सागरसङ्गमः । करणं सर्व्वतीर्थानि श्रूयते दिनपञ्जिका ॥” इति दैवज्ञाः ॥ अपि च ज्योतिस्तत्त्वे वराहवचनम् । “दुःस्वप्ननाशको वारो नक्षत्रं पापनाशनम् । तिथिरायुष्करी प्रोक्ता योगो बुद्धिविवर्द्धकः ॥ चन्द्रः करोति सौभाग्यमंशकः शुभदायकः । करणाल्लभते लक्ष्मीं यः शृणोति दिने दिने ॥” निःशेषपदव्याख्यात्री । तिथिवारादिज्ञापिका । आयव्ययलिखनार्था च । इत्यमरटीकायां भरतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-017-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें