🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:54:30 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आलंबन
ālaṃbana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आलंबन संज्ञा पुं॰ [सं॰ आलम्बन] [वि॰ आलिंबित]
१. सहारा । आश्रय । अवलंबन ।
२. रस में एक विभाग जिसके अवलंब से रस की उत्पत्ति होती है । जैसे,—(क) श्रृंगार रस में नायक और नायीका, (ख) रौद्र रस में सत्रृ, (ग) हास्य रस में विलक्षण रूप या शब्द, (घ) करूण रस में शोचनीय वस्तु या व्यक्ति, (च) वीर रस में शत्रु या शत्रृ की प्रिय वस्तु, (छ) भयानक रस में भयंकर रूप, (ज) वीभत्स रस में घृणित पदार्थ, पीब, लोहू, मांस आदि (झ) अद्रभुत रस में अलौकिक वस्तु, (ट) शांत रस में अनित्य वस्तु, (ठ) वात्सल्य रस में पुत्रादि ।
३. बौद्ध मत में किसी वस्तु का ध्यानजनित ज्ञान । यह छह प्रकार का है—रूप, रस गंध, स्पर्श शब्द और धर्म ।
४. साधन । कारण ।
५. आधार [को॰] ।
६. योगियों द्वारा कृत मानसिक ध्यान [को॰] ।
७. सहारा लेना । आश्रय लेना [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-लम्बन n. depending on or resting upon
hanging from, Pāṇ.
supporting, sustaining, Megh.
foundation, base, Prab.; KaṭhUp.
reason, cause
(in rhetoric) the natural and necessary connection of a sensation with the cause which excites it, Sāh.
the mental exercise practised by the Yogin in endeavouring to realize the gross form of the Eternal, VP.
silent repetition of a prayer [W.]
(with Buddhists) the five attributes of things (apprehended by or connected with the five senses, viz. form, sound, smell, taste, and touch; also धर्म or law belonging to मनस्).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (153,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आलंबनं 1 Depending on or from, hanging from. --2 Support, prop, stay; Ki. 2. 13; Pt. 1. 32; sustaining, supporting; Me. 4. --3 Receptacle, abode; U. 6. 10. --4 Reason, cause. --5 Base. --6 (In Rhet.) That on which a रस or sentiment, as it were hangs, person or thing with reference to which a sentiment arises, the natural and necessary connection of sentiment with the cause which excites it. The causes (विभाव) giving rise to a Rasa are classified as two: --आलंबन and उद्दीपन; e. g. in the Bībhatsa sentiment stinking flesh &c. is the आलंबन of the Rasa, and the attendant circumstances which enhance the feeling of loathing (the worms &c. in the flesh) are its उद्दीपनानि (exciters); for the other Rasas see S. D. 210-238. --7 The mental exercise practised by the Yogin in endeavouring to bring before his thoughts the gross form of the Eternal. --8 Silent repetition of a prayer. --9 (With Buddhists) The five attributes of things corresponding to the five senses, i. e. रूप, रस, गंध, स्पर्श and शब्द. --10 Dharma or law corresponding to manas.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0258-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आलम्बन न० आ + लबि--कर्मण्णि--ल्युट् । १ आश्रयणीये “यस्मादेष विभावादिसमूहालम्बनात्मकः” सा० द० उक्ते २ रसालम्बने नायकादौ । “आलम्बनं नायकादिस्त- मालम्ब्य रसोद्गमात्” इति तस्यालम्बमशब्दार्थत्वेकारणमुक्तं तत्रैव । रसभेदे आलम्बनभेदाश्च” सा० द० उक्तायथा शृङ्गारे “परोढां वर्जयित्वा तु वेश्याञ्चाननुरागिणीम् । आलम्बनं नायिकाः स्युर्दक्षिणाद्याश्च नायकाः” । रौद्रे “आलम्ब- नमरिस्तत्र तच्चेष्टोद्दीपनं मतम्” । हासे “विकृताकार- वाक्चेष्टं यदालोक्य हसेज्जनः । तदत्रालम्बनं प्राहुस्त- च्चेष्टोद्दोपनं मतम्” । करुणे । “शोच्यमालम्बनं मतम्” । वीरे “आलम्बनविभावास्तु विजेतव्यादयोमताः” भया- नके । “यस्मादुत्पद्यते भीतिस्तदेवालम्बनं मतम्” । जुगु- प्सायाम् । “दुर्गन्धमांसपिशितन्तदेवालम्बनं मतम्” । वि- स्मये । “विस्मये च वस्तु लोकातिगमालम्बनं मतम्” शान्ते “अनित्यत्वादिनाऽशेषवस्तुनोऽसारता तु या । परमात्मस्वरूपं वा तस्यालम्बनमिष्यते” । ४ बौद्धमतसिद्धे प्रत्ययभेदे च “चत्वारः प्रत्ययाः प्रसिद्धा आलम्बनसमनन्तरसहकार्य्य- धिपतिरूपा” इति विभज्य “तत्र ज्ञानपदवेदनीयस्य नीलाद्यवभासस्य चित्तस्य नीलोल्लेखिप्रत्ययात् नीलाकारता भवतीति” सर्वदर्श० । अधिकमालयविज्ञानशब्दे वक्ष्यते ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0822,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आलम्बनं, क्ली, (आङ् + लम्ब + ल्युट् ।) अवलम्बनं । विभावविशेषः । यथा, -- “आलम्बनोद्दीपनाख्यौ तस्य भेदावुभौ स्मृतौ । आलम्बनं नायकादिस्तमालम्ब्य रसोद्गमात्” ॥ इति साहित्यदर्पणे ३ य परिच्छेदः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-191-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आलंबन" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें