🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:13:41 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

औपयिक
aupayika
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
औपयिक १ वि॰ [सं॰]
१. न्याय के योग्य ।
२. ठीक । उपयुक्त ।
३. प्रयास द्वारा प्राप्त ।
औपयिक २ संज्ञा पुं॰
१. साधन । ढंग । तरीका । उपाय [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
औपयिक mf(ई)n. (fr. उपाय, g. विनयादि, Pāṇ. v, 4, 34; with shortening of the आ, Kāś. on ib.), answering a purpose, leading to an object, fit, proper, right, MBh.; BhP. &c.
belonging to, VarBṛS.
obtained through a means or expedient, L.
औपयिक n. a means, expedient, Kir. ii, 35.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (238,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
औपयिक a. (की f.) [उपाय-ठक्] 1 Proper, fit, right. --2 Obtained by efforts. --कः --कं A means, an expedient, remedy; शिवमौपयिकं गरीयसीं Ki. 2. 35.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0363-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
औपयिक त्रि० उप + अय--घञ् उपायस्तेन लब्धः ठक् ह्रस्वश्च । १ उपायलब्धे, २ युक्ते न्यायागतबस्तुनि च । “एतत्तव महाराज! पुत्रेषु तेषु चैव हि । वृत्तमौपयिकं मन्ये भीष्मेण सह भारत!” भा० आ० २०४ अ० । स्त्रियां ङीप्र । “नचैवौपयिकी भार्य्या मानुषी कृपणा तव” भा० व० २८० अ० “यदत्रौपयिकं कार्य्यं तच्चिन्तयि- तुमर्हसि” भा० उ० १७७ अ० । उपायएव विनया० स्वार्थे ठक् ह्रस्वश्च । ३ उपाये पु० । “शिवमौपयिकं गरी- यसीम्” किरा० । “औपयिकम् उपायम्” मल्लि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1575,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
औपयिकः, त्रि, (उपायेन सञ्जातः । उपाय + ठक् + ह्रस्वश्च ।) न्याय्यः । उपयुक्तः । इत्यमरः ॥ (यथा, महाभारते विदुरागमनपर्ब्बणि १ । २०५ । १२ । “एतत्तव महाराज तेषु पुत्त्रेषु चैव ह । वृत्तमौपयिकं मन्ये भीष्मेण सह मारत” ! ॥ [] तथा रामायणे २ । ५४ । ३९ । “वासमौपयिकं मन्ये तव राम महाबल” । स्त्रियां तु ङीप् । यथा महाभारते वैवाहिक- पर्ब्बणि १ । १९४ । ११ । “न वैश्यशूद्रौपयिकीः कथास्ता न च द्विजानां कथयन्ति वीराः” ॥ स्वार्थे विनयादिभ्यष्ठक्प्रत्यये कृते उपायएव औप- यिंकम् । यथा भारविः, ३५ । “शिवमौपयिकं गरीयसीम्” इति ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-306-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें