🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:55:13 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

युक्त
yukta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
युक्त १ वि॰ [सं॰]
१. एक साथ किया हुआ । जुड़ा हुआ । किसी के साथ मिला हुआ ।
२. मिलित । संमिलित ।
३. नियुक्त । मुकर्रर ।
४. आसक्त ।
५. सहित । संयुक्त । साथ ।
६. संपन्न । पूर्ण ।
७. उचित । ठीक । वाजिब । संगत । मुनासिब । यौ॰—युक्तकर्म=किसी कार्य के लिये नियुक्त । युकचेना=योगा- म्यासी । योगयुक्त । युक्तचेष्ट=उचित व्यवहार करनेवाला । शिष्ट । युक्तदंड=न्यायपूर्ण या उचित दंड देनेवाला । युक्त- मना=दत्तचित । सावधान मन से । युक्तरथ । युक्तरसा । युक्तरूप ।
युक्त २ संज्ञा पुं॰
१. वह योगी जिसने योग का अभ्यास कर लिया हो । विशेष— ऐसे योगी को, जो ज्ञानविज्ञान से परितृप्त, कूटस्य, जितेंद्रिय हो और जो मिट्ठी और सोने को तुल्य जानता हो, युक्त कहा गया है ।
२. रैवत मनु के पुत्र का नाम ।
३. चार हाथ का एक मान ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
युक्त युक्ति &c. See cols. 2, 3.
युक्त mfn. yoked or joined or fastened or attached or harnessed to (loc. or instr.), RV. &c. &c.
set to work, made use of, employed, occupied with, engaged in, intent upon (instr. loc. or comp.), ib.
ready to, prepared for (dat.), MBh.
absorbed in abstract meditation, concentrated, attentive, RV. &c. &c.
skilful, clever, experienced in, familiar with (loc.), MBh.; R.
joined, united, connected, combined, following in regular succession, RV.; ŚāṅkhŚr.; Var.; BhP. (अम् ind. in troops, ŚBr.)
furnished or endowed or filled or supplied or provided with, accompanied by, possessed of (instr. or comp.), Mn.; MBh. &c.
come in contact with (instr.), R.
(in astron.) being in conjunction with (instr.), ĀśvGṛ.
(ifc.) added to, increased by (e.g. चतुर्-युक्ता विंशतिः, twenty increased by four i.e. 24), VarBṛS.
(ifc.) connected with, concerning, KātyŚr.
(ifc.) subject to, dependent on MBh.
fitted, adapted, conforming or adapting one's self to, making use of (instr., e.g. युक्तः कालेन यः, one who makes use of the right opportunity), Kām.
fit, suitable, appropriate, proper, right, established, proved, just, due, becoming to or suitable for (gen. loc. or comp., e.g. आयति-युक्त, suitable for the future; or ibc. See below; युक्तम् with यद् or an inf. = it is fit or suitable that or to; न युक्तम् भवता, it is not seemly for you), Mn.; MBh. &c.
auspicious, favourable (as fate, time &c.), Mn.; R.
prosperous, thriving, R.
(with तथा) faring or acting thus, MBh.
(in gram.) primitive (as opp. to ‘derivative’), Pāṇ. i, 2, 51
युक्त m. N. of a son of Manu Raivata, Hariv.
of a Ṛṣi under Manu Bhautya, ib.
युक्त n. a team, yoke, ŚBr.
junction, connection, Pāṇ. ii, 3, 4; 8 &c.
fitness, suitableness, propriety (अम् ind. fitly, suitably, justly, properly, rightly; एन, properly, suitably, RV. v, 27, 3; बुद्धि-युक्तेन, conformably to reason, Rājat.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (853,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
युक्त p. p. [यज्-क्त] 1 Joined, united. --2 Fastened, yoked, harnessed. --3 Fitted out, arranged. --4 Accompanied. --5 Furnished or endowed with, filled with, having, possessing (with instr. or in comp.). --6 Fixed or intent on, absorbed or [] engaged in, devoted to; (with loc.) U. 1. 11, Pt. 1. 284. --7 Used, employed. --8 Adapted, fitted. --9 Appointed. --10 Connected with. --11 Proved, inferred, --12 Active, diligent. --13 Skilful, experienced, clever. --14 Fit, proper, right, suitable (with gen. or loc.). --15 Primitive, not derived (from another word). --क्तः A saint who has become one with the Supreme Spirit. --क्तं 1 A team, yoke. --2 Money lawfully obtained. --क्तं ind. Fitly, properly, justly, duly, well. --Comp. --अर्थ a. sensible, rational, significant. --कर्मन् a. entrusted with some duty. --दंड a. punishing justly; R. 4. 8. --मनस् a. attentive. --रथः a kind of elixir. --रूप a. {1} fit, proper, worthy, suitable (with gen. or loc.); जन्म वस्य पुरोर्वंशे युक्तरूपमिदं तव Ś. 1. 12; अनुकारिणि पूर्वेषां युक्तरूपमिदं त्वयि 2. 16. {2} Fit for, corresponding to.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0894-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
युक्त त्रि० युज--क्त । १ मिणिते मेदि० । २ अभ्यासवशाद् सदा सर्वविषयकज्ञानयुते योगिनि पु० भाषा० ३ उचिते ४ न्या- यागतद्रव्यादौ च न० अमरः ५ (एलानी) वृक्षभेदे स्त्री रत्नमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4778,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
युक्तं, त्रि, (युज्यत स्म इति । युज् + क्तः ।) न्याय्यम् । तत्तु न्यायागतद्रव्यादिकम् । इत्यमरः । २ । ८ । २४ ॥ (यथा, शाकुन्तले । १ अङ्के । “जन्म यस्य पुरोर्वंशे युक्तरूपमिदं तव । पुत्त्रमेवं गुणोपेतं चक्रवर्त्तिनमाप्नुहि ॥”) अपृथग्भूतम् । मिलितमित्यर्थः । इति मेदिनी । ते, ४७ ॥ (यथा, आनन्दलहर्य्याम् । १ । “शिवः शक्त्या युक्तो यदि भवति शक्तः प्रभवितुं न चेदेवं देवो न खलु कुशलः स्पन्दितुमपि । अतस्त्वामाराध्यां हरिहरविरिञ्च्यादिभिरपि प्रणन्तुं स्तोतुं वा कथमकृतपुण्यः प्रभवति ॥”)
युक्तं, क्ली, (युज् + क्तः ।) हस्तचतुष्टयम् । इति मेदिनी । ते, ४७ ॥
युक्तः, पुं, (युज्यते स्म योगेनेति । युज् + क्तः ।) अभ्यस्तयोगः । यथा, -- [] “योगजो द्विविधः प्रोक्तो युक्तयुञ्जानभेदतः । युक्तस्य सर्व्वदा भानं चिन्तासहकृतोऽपरः ॥” इति भाषापरिच्छेदे । ६६ ॥ तस्य लक्षणं यथा, गीतायाम् । ६ । ८ । “ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः । युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः ॥” “योगारूढस्य लक्षणं श्रैष्ठ्यं चोक्तमुपसंहरति ज्ञानेति । ज्ञानमौपदेशिकं विज्ञानमपरोक्षानु- भवः ताभ्यां तृप्तो निराकाङ्क्ष आत्मा चित्तं यस्य । अतः कूटस्थो निर्व्विकारः । अतएव विजितानि इन्द्रियाणि येन । अतएव समानि लोष्टादीनि यस्य । मृत्खण्डपाषाणसुवर्णेषु हेयोपादेयबुद्धिशून्यः स युक्तो योगारूढ इत्यु- च्यते ॥” इति तट्टीकायां श्रीधरस्वामी ॥ (रैवतमनोः पुत्त्रः । यथा, हरिवंशे । ७ । २८ । “अथ पुत्त्रानिमांस्तस्य निबोध गदतो मम । धृतिमानव्ययो युक्तस्तत्त्वदर्शी निरुत्सुकः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-042-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "युक्त" आता है (56)
युत युक्त । सहितसहित साथ । समेत । संग । युक्त । जैसे,—सीता और लक्षमण सहित रामजी वन गए थेशीलित बारंबार किया हुआ । अभ्यस्त । प्रयुक्तअन्वित युक्त । सहित । शामिल । मिला हुआविशिष्ट मिला हुआ । युक्तसमन्वित मिला हुआ । संयुक्तउपेत युक्त । सहितमिलित मिला हुआ । संगमित । युक्तउत्संगित संमिलित । युक्त । संयुक्तअवलीन युक्त । भीतर युक्त अंदर की ओर स्थितआत्मक मय । युक्त । विशेष—यह शब्द अकेले नहीं आता, केवल यौगिक बनाने के काम में…समायुत संयुक्त । साथ मिलाया हुआसमायुक्त साथ जोड़ा हुआ । संघटित । संयुक्तसहभूत जो साथ हो । सबंद्ध । युक्तसम्मिलित मिला हुआ । मिश्रित । युक्तपिन्निय पु वि॰ आवृत । आच्छादित । बँधा हुआ । युक्तप्रपूर्ण पूर्ण । भरा हुआ । युक्तराम लषन दोउ बीर ।—तुलसी (शब्द॰)सफल जिसमें फल लगा हो । फल से जिसका कुछ परिणाम हो । जो व्यर्थ न जाय । सार्थ…अक्त व्याप्त । संकुल । २ लिप्त । लिया हुआआढ्य संपूर्ण । पूर्णकलित विदित । ख्यात । उक्तखचित खींचा हुआ । चित्रित या लिखितजुष्ट उच्छिष्ट । जूठनविशाल जो बहुत बड़ा और विस्तृत हो । लंबा चौड़ासृष्ट उत्पन्न । पैदाअभिनीत निकट लाया हुआअभिहित उक्त । कथित । कहा हुआसंपन्न पूरा किया हुआ । पूर्ण । सिद्ध । साधित । सुकम्मलसंवलित भिड़ा हुआ । जुटा हुआ (शत्रु से)समुदित उठा हुआअभिरत लीन । अनुरक्तसंभूत एक साथ उत्पन्न या आगत । किसी के साथ जात, रचित या निर्मितसंभृत एकत्र । इकट्ठा । जमा किया हुआ । बटोरा हुआउपपन्न पास आया हुआ । पहुँचा हुआपुरःसर अग्रगंता । अगुआसम्मित समान । सदृश । अनुरूप । मिलता जुलतासंवृत्त आच्छादित । ढका हुआ । बंद किया हुआसांप्रत इसी समय । सद्य: । अभी । तत्कालसमाविष्ट जिसका समावेश हुआ हो । समाया हुआविष्ट प्रविष्ट । घुसा हुआसमुपेत समवेत रूप से आगत । एकत्रितसम्यक् समुदाय । समूहसंज्ञित विज्ञप्त । सूचितअभिप्लुत आवृत आच्छादितसम्मिश्र मिला हुआ । संबद्धपरिबृंहित समृद्ध । उन्नतसंप्रपन्न पहुँचा हुआसंध पु ^१ संज्ञा स्त्री॰ दे॰ 'संधि'माली बाग को सींचन और पौधों की ठीक स्थान पर लगानेवाला पुरुष । वह जो पौधों को…सटाल सिंह । केसरी । शेर बबरसहचरित साथ जाने या रहनेवालाउपबृंहित आमिवर्धित । बढ़ाया हुआकहत दुर्भक्ष । अकालविमंडित अलंकृत । सजा हुआअनुविद्ब छेदा हुआ । जिसमें आर पार छेद किया हो
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें