🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:57:50 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विशाल
viśāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विशाल १ वि॰ [सं॰]
१. जो बहुत बड़ा और विस्तृत हो । लंबा चौड़ा ।
२. जो देखने में सुंदर और भव्य हो ।
३. प्रसिद्ध । मश- हूर ।
४. समृद्ध । भरा पूरा (को॰) ।
५. युक्त । सहित (को॰) ।
३. स्तंभरहित (को॰) ।
विशाल १ संज्ञा स्त्री॰
१. एक प्रकार का मृग ।
२. चिड़िया । पक्षी ।
३. पेड़ । वृक्ष ।
४. रामायण के अनुसार राजा इक्ष्वाकु के पुत्र का नाम, जिसने विशाल नाम की नगरी स्थापित की थी ।
५. पूराणानुसार एक प्रर्वत का नाम ।
६. एक नाग जो तक्षक का पिता है (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विशाल mf(आ accord. to g. बह्वादि also ई)n. (prob. fr. √ विश्; accord. to others, fr. वि-√ शृ) spacious, extensive, broad, wide, large, TS. &c. &c. (अम् ind. extensively, PañcavBr.)
great, important, powerful, mighty, illustrious, eminent, MBh.; Kāv. &c.
(ifc.) abundant in, full of Kap.
विशाल m. a kind of beast or bird or plant, L.
a partic. Ṣaḍ-aha, ŚrS.
N. of the father of Takṣaka, ŚāṅkhGṛ.
of an Asura, Kathās.
of a son of Ikṣvāku (founder of the city Viśālā), R.
of a son of Tṛṇabindu, Pur.
of a king of Vaidiśa, MārkP.
of a mountain, ib.
विशाल n. N. of a place of pilgrimage, Bh.
विशाल n. du. (with विष्णोः) N. of two Sāmans, ĀrṣBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (990,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विशाल a. 1 Large, great, extensive, spacious, broad, wide; गृहैर्विशालैरपि भूरिशालैः Śi. 3. 50; रथचरणविशालश्र णिलोलेक्षणेन 11. 23, 17. 47; R. 2. 21. 6. 32, Bg. 9. 21. --2 Rich or abounding in: श्रीविशालां विशालां Me. 30. --3 Eminent, illustrious, great, noble, celebrated. --लः 1 A kind of deer. --2 A kind of bird. --ला 1 N. of the town Ujjayinī; पूर्वोद्दिष्टामनुसर पुरीं श्रीविशालां विशालां Me. 30. --2 N. of a river. --Comp. --अक्ष a. large-eyed. --(क्षः) {1} N. of Viṣṇu. {2} of Garuḍa. {3} an epithet of Śiva. --(क्षी) an epithet of Pārvatī.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0994-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विशाल त्रि० वि + शालच् । १ विस्तीर्णे २ वृहति च अमरः । २ मृगभेदे ३ खगभेदे पुंस्त्री० मेदि० स्त्रिया ङीष् । ४ नृपभेदे पु० ५ वृक्षभेदे शब्दर० । ६ इन्द्रवारुण्याम् स्त्री अमरः । ७ माहेन्द्रवारुण्याम् ८ उपोदक्यां च स्त्री राजनि० । ९ उज्जयिनीनगर्य्यां स्त्री मेदि० । १० नदीभेदे च स्त्री “विशालां विरजां तथा” मुण्डनोपवासपर्यु- दासः विरजाशब्दे दृश्यः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4922,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विशालः, त्रि, (वि + “वेः शालच्छङ्कटचौ ।” इति शालच् । यद्वा, विश प्रवेशने + “तमिविशि- [] विडीति ।” उणा० १ । ११७ । इति कालन् ।) बृहत् । इत्यमरः ॥ (यथा, रघुः । ६ । ३२ । “अवन्तिनाथोऽयमुदग्रबाहु- र्विशालवक्षास्तनुवृत्तमध्यः ॥” विगतः शालः स्तम्भो यस्य । स्तम्भरहितः । यथा, शिशुपालवधे । ३ । ५० । “गृहैर्व्विशालैरपि भूरिशालैः ॥”)
विशालः, पुं, (विश + कालन् ।) मृगभेदः । पक्षि- भेदः । इति मेदिनी ॥ नृपभेदः । वृक्षभेदः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-435-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विशाल" आता है (31)
आयत विस्तूत । लंबा चौड़ा । दीर्घ । विशालविकट विशालबृहत् बहुत बड़ा । विशाल । बहुत भारीस्फिर आयत । विशाल । विस्तृतविशंकट बहुत बड़ा या विस्तृत । विशालअभ्व महत् । विशालमहान् बहुत बड़ा । विशाल । जैसे,—देशसेवा का कार्य महान् है जो सब लोग नहीं कर …प्रविकट अत्यंत विस्तृत । विशालसुप्रमाण बड़े आकार का । विशालदीघ बड़ा । विशाल । लंबाउरारा पु वि॰ विस्तुत । विशालआलीशान भव्य । भड़कीला । शानदार । विशालमहीयान अपेक्षाकृत बड़ा । बड़ा । विशालबृहत्तर विशाल । विस्तृतविस्तारी वह जिसका विस्तार अधिक हो । बड़ा । विशालउरु विस्तीर्ण । लंबा चौडा़मानस ३८वृंदार मनोज्ञ । सुंदर । आकर्षकविस्तृत जो अधिक दूर एक फैला हुआ हो । लंबा- चौड़ा । विस्तारवाला । जेसे, वहाँ आप…प्रवृद्ध वृद्धियुक्त । खूब बढा़ हुआविस्तीर्ण जो दूर तक फैला हुआ हो । विस्तृतवितत विस्तृत । फैला हुआपरिणद्ध लपेटा हुआ । मढ़ा हुआ । आवृत्तभारी जिसमें भार हो । जिसमें अधिक बोझ हो । गुरु । बोझिलउक्षाल तेज । क्षिप्र । वगयुक्तगरगज किले की दीवारों पर बना हुआ बुर्ज, जिसपर तोपें रहती हैंगरवी पु वि॰ स्त्री॰दिग्घ पु † वि॰जर्रार बलिष्ठ । प्रबलशानदार भड़कीला । तड़क भड़कवाला । ठाट बाट का । जो बड़ी सजावट और तैयारी के साथ …न्यायस् ज्येष्ठ । बड़ा
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें