🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:24:38 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

महान्
mahān
🟠 शब्दसागर🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
उदार (3.3.200) दानी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
महान् वि॰ [सं॰ नहृत्] बहुत बड़ा । विशाल । जैसे,—देशसेवा का कार्य महान् है जो सब लोग नहीं कर सकते ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
महान्, [त्] त्रि, (मह्यते पूज्यते वेति । मह + “वर्त्तमाने पृषद्बृहन्महज्जगच्छतृवच्च ।” उणा० २ । ८४ । इति अतिः । निपात्यते ।) बृहन् । इत्यमरः । ३ । १ । ६० ॥ (यथा, मनौ । ८ । २९६ । “प्राणभृत्सु महत्स्वर्द्धं गोगजोष्ट्रहयादिषु ॥”) अस्य पर्य्यायः महच्छब्दे द्रष्टव्यः ॥
महान्, पुं, (मह्यते सेव्यते आश्रीयते गमना- येति । मह् + अतिः ।) उष्ट्रः । इति राज- निर्घण्टः ॥ दुर्गा । यथा, -- “महान् व्याप्य स्थिता सर्व्वं महा वा प्रकृति- र्म्मता । स्मृतिः संस्मरणाद्देवी नियती च नियामता ॥” इति देवीपुराणे ४५ अध्यायः ॥ महत्तत्त्वम् । यथा -- “सविकारात् प्रधानात्तु महत्तत्त्वं प्रजायते । महानिति यतः ख्यातिर्लोकानां जायते सदा ॥” इति मात्स्ये ३ अध्यायः ॥ (महादेवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । ४२ । “अशनी शतघ्नी खड्गी पट्टिशी चायुधी महान् ॥”) महच्छब्दप्रयोगनिषेधो यथा, -- “शङ्खे तैले तथा मांसे वैद्ये ज्यौतिषिके द्बिजे । यात्रायां पथि निद्रायां महच्छब्दो न दीयते ॥” इति भट्टिप्रथमसर्गीयचतुर्थश्लोकटीकायां भरतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-660-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "महान्" आता है (24)
महत् महान् । बृहत् । बड़ावड्र बड़ा । महान् । श्रेष्ठवृहत् बड़ा भारी । महान् । जैसे,—आपने यह बहुत वृहत् कार्य उठाया हैचनसित श्रेष्ठ । महान् । विशेष—वैदिक काल में समान के लिये नाम के पहले इस शब्द…महीयस् वहुत बड़ा । महान्महासत्य योग्य । महान्गरवा पु वि॰ गरुआ । भार । महान्बरारा पु † वि॰ बड़ा । जबरदस्त । महान्महाहु पु † वि॰ महत्वपूर्ण । महान् । मूल्यवान्मुअज्जम पूज्य । बुर्जुग । महान् । श्रेष्ठधर्मोंत्तर धर्म से परे । धर्म से बड़ा । महान् । दैवीउरु विस्तीर्ण । लंबा चौडा़उदार दाता । दानशीलपृथु चौड़ा । विस्तृतविभु जो सर्वत्र वर्तमान हो । जो सब मूर्त पदार्थों में रम रहा हो । जिससे कोई…अनुदार सूम । कंजूसउद्दाम बंधनरहितअहीन जो हीन न हो । भ्रांतिबश जिसे हीन समझ लिया जायऊर्जित शक्तिशाली । बलवान्गरीयस् बड़ा भारी । गुरुविभूत उत्पन्न । जातशाह बहुत बड़ा राजा या महाराज । बादशाह । (अन्य अर्थ के लिये दे॰ 'बादशाह')समुत्कट उत्तुंग । उन्नत । ऊँचामहस्वान् ज्योतिर्मय । तेजयुक्त । शानदार
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें