🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:26:24 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विभु
vibhu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विभु १ वि॰ [सं॰]
१. जो सर्वत्र वर्तमान हो । जो सब मूर्त पदार्थों में रम रहा हो । जिससे कोई स्थान खाली न हो । सर्वगत । सर्वव्यापक । जैसे,—दिक्, काल और आत्मा । विशेष—जीव की जाग्रत आदि चारो अवस्थाओं के चार विभु माने गए हैं । जाग्रत् का विभु 'विश्व', स्वप्न का 'तेजस्' सुषुप्ति का 'प्राज्ञ' और तुरीय का 'ब्रह्म' कहा गया है ।
२. जो सब जगह जा सकता हो । सर्वत्र गमनशील । जैसे, मन ।
३. अत्यंत विस्तृत । बहुत बड़ा । महान् ।
४. सब काल में रहनेवाला । सर्वकालव्यापी । नित्य ।
५. दृढ़ । अचल । अचल । चिर स्थायी ।
६. शक्तिमान् । ऐश्वर्ययुक्त ।
७. योग्य । समर्थ । क्षम (को॰) ।
८. आत्मसंयमी । जितेंद्रिय (को॰) ।
विभु २ संज्ञा पुं॰
१. ब्रह्मा ।
२. आत्मा । जीवात्मा ।
३. प्रभु । स्वामी ।
४. ईश्वर । उ॰—विभु की बाट जोहते हैं सब ले लेकर अपने उपहार ।—साकेत, पृ॰ ३७५ ।
५. शंकर । शिव ।
६. विष्णु ।
७. भृत्य ।
८. सूर्य (को॰) ।
९. चंद्र (को॰) ।
१०. कुबेर (को॰) ।
११. एक देव वर्ग (को॰) ।
१२. बुद्ध का एक नाम (को॰) ।
१३. आकाश (को॰) ।
१४. अवकाश । अवसर (को॰) ।
१५. काल (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-भु &c. See col. 3.
वि-भु or (Ved.) विभु, mf(ऊ or वी)n. (Ved.) being everywhere, far-extending, all-pervading, omnipresent, eternal, RV.; VS.; Up.; MBh. &c.
abundant, plentiful, RV.; VS.; Br.
mighty, powerful, excellent, great, strong, effective, able to or capable of (inf.), RV. &c. &c.
firm, solid, hard, L.
वि-भू m. a lord, ruler, sovereign, king (also applied to Brahmā, Viṣṇu, and Śiva), MBh.; Kāv. &c.
(ifc.) chief of or among, VarBṛS.
a servant, L.
the sun, L.
the moon, L.
N. of Kubera, L. (W. also ‘ether; space; time; the soul’)
N. of a god (son of Veda-śiras and Tuṣitā), BhP.
of a class of gods under Manu Sāvarṇi, MārkP.
of Indra under Manu Raivata and under the 7th Manu, ib.; BhP.
of a son of Viṣṇu and Dakṣiṇā, BhP.
of a son of Bhaga and Siddhi, ib.
of Buddha, L.
of a brother of Śakuni, MBh.
of a son of Śambara, Hariv.
of a son of Satya-ketu and father of Su-vibhu, VP.
of a son of Dharma-ketu and father of Su-kumāra, ib.
of a son of Varṣa-ketu or Satya-ketu and father of Ānarta, Hariv.
of a son of Prastāva and Niyutsā, BhP.
of a son of Bhṛgu, MW.
वि-भु m. pl. N. of the Ṛbhus, RV.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (978,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विभु a. (भू-भ्वी f.) 1 Mighty, powerful. --2 Eminent, supreme. --3 Able to, capable of (with inf.); (धनुः) पूरयितुं भवंति विभवः शिखरमणिउचः Ki. 5. 43. --4 Self-subdued, firm, self-controlled; कमपरमवशं न विप्रकुर्यर्विभुमपि तं यदमी स्पृशति भावाः Ku. 6. 95. --5 (In Nyāya phil.) Eternal, existing everywhere, all-pervading, pervading all material things; सर्वमूर्तद्रव्यसंयोगित्वं विभुत्वम्. --6 Firm, hard. --भुः 1 Ether. --2 Space. --3 Time. --4 The soul. --5 A lord, ruler, master, sovereign, king. --6 The supreme ruler; Bg. 5. 15; 10. 12. --7 A servant. --8 N. of Brahman. --9 Of Śiva; Ku. 6. 95; 7. 31; Mu. 1. 1. --10 Of Viṣṇu.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0985-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विभु पु० वि + भू--डु । सर्वमूर्त्तसंयुक्ते १ कालादौ २ महादेवे ३ व्रह्मणि च मेदि० । ४ भृत्ये त्रिका० । ५ विष्णौ शब्दमा० ६ व्यापके ७ नित्ये ८ अर्हद्देवे हेमच० । ९ दृढे त्रि० अजयः । १० परममहत्त्वयुते सि० मुक्ता० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4915,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विभुः, पुं, (वि + भू + “विप्रसंभ्यो ड्वसंज्ञायाम् ।” ३ । २ । १८० । इति डुः ।) प्रभुः । (यथा, शिशुपालवधे । “विभुर्व्विभक्तावयवं पुमानिति क्रमादमुं नारद इत्यबोधि सः ॥”) सर्व्वगतः । शङ्करः । (यथा, महाभारते । १३ । १७ । १६ । “त्रिजटश्चिरवासाश्च रुद्रः सेनापतिर्विभुः ॥”) ब्रह्मा । इति मेदिनी । भे, ७ ॥ भृत्यः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ विष्णुः । इति शब्दमाला ॥ (यथा, महाभारते । १३ । १४९ । १०७ । “विहायसगतिर्ज्ज्योतिः सुरुचिर्हुतभुग्विभुः ॥” जीवात्मा । यथा, -- “न शक्यश्चक्षुषा द्रष्टुं देहे सूक्ष्मतमो विभुः । दृश्यते क्षानचक्षुर्भिस्तपश्चक्षुर्भिरेव च ॥” इति सुश्रुते शारीरस्थाने पञ्चमेऽध्याये ॥) नित्यः । अर्हन् । इति हेमचन्द्रः ॥
विभुः, त्रि, सर्व्वमूर्त्तसंयोगी । परममहत्त्ववान् । स तु आत्मादिः । यथा, -- “आत्मेन्द्रियाद्यधिष्ठाता करणं हि सकर्त्तृकम् । विभुर्बुद्ध्यादिगुणवान् बुद्धिस्तु द्बिविधा मता ॥” इति भाषापरिच्छेदः ॥ विभुरिति विभुत्वं परममहत्त्ववत्त्वम् । इति सिद्धान्तमुक्तावली ॥ “कालखात्मदिशां सर्व्वगतत्वं परमं महत् ।” इति भाषापरिच्छेदः ॥ दृढः । इत्यजयपालः ॥ व्यापकः । इति हेम- चन्द्रः ॥ (यथा, ऋग्वेदे । १० । ४० । १ । “प्रातर्यावाणं विभ्वं विशे विशे ॥” “विभ्वं विभुं व्यापिनम् ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥ व्याप्तः । यथा, ऋग्वेदे । १ । ३४ । १ । “त्रिश्चिन्नो अद्याभवतं न वेद सा विभुर्व्वायाम उत राति रश्विना ॥” “विभुः व्याप्तः ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥ सर्व्वत्र गमनशीलः । यथा, ऋग्वेदे । १ । १६५ । १० । “एकस्य चिन्मे विभ्वस्त्वोजो या नु दधृष्वान्कृणवै मनीषा ॥” “विभु सर्व्वत्र गमनशीलम् ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥ ईश्वरः । यथा, ऋग्वेदे । ४ । ७ । १ । “यमप्नवानो भृगवो विरुरुचुर्व्वनेषु चित्रं विभ्वं विशे विशे ॥” “विभ्वं विभुं ईश्वरम् ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥ महान् । यथा, ऋग्वेदे । ५ । ३८ । १ । “उरोष्ट इन्द्र राधसो विभ्वी राति शतक्रतो ॥” “विभ्वी महती ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-412-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विभु" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें