🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:44:38 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उरु
uru
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
विशाल के और नाम (3.1.60) वड्र · विपुल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उरु १ वि॰ [सं॰]
१. विस्तीर्ण । लंबा चौडा़ ।
२. विशाल । बड़ा ।
३. श्रेष्ठ । बड़ा । महान् ।
४. प्रचुर (को॰) ।
५. बहुल (को॰) ।
६. मूल्यवान् । कीमती (को॰) ।
उरु २पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ उरु] जंघा । जाँघ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उरु mf(वी)n. (√ 1. वृ; √ ऊर्णु, Uṇ. i, 32), wide, broad, spacious, extended, great, large, much, excessive, excellent, RV.; AV.; MBh.; Ragh.
उरु (उस्), m. N. of an Āṅgirasa, ĀrṣBr.
of a son of the fourteenth Manu, BhP.; VP.
उरु (उ), n. (उ) wide space, space, room, RV. (with √ कृ, to grant space or scope, give opportunity, RV.)
उरु (उ), ind. widely, far, far off, RV.
उरु compar. वरीयस्, superl. वरिष्ठ;
उरु [cf. Gk. εὐρύς, εὐρύνω, &c.: Hib. ur, ‘very’; uras , ‘power, ability’.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (217,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उरु a. [ऊर्णु-कु नुलोपो ह्रस्वश्च Uṇ. 1. 31] (रु-र्वी f.; compar. वरीयस्; super. वरिष्ठ) 1 Wide, spacious. --2 Great, large; R. 6. 74. --3 Exces [] sive, much, abundant; धनान्युरूणि Śi. 3. 76. --4 Excellent, precious, valuable. --n. Ved. Wide space, space or room. --ind. Far, far off (Ved.) --Comp. --अंगः {1} a mountain. {2} the ocean. --कालः, --कालकः the creeper Cucumis Colocynthis. --कीर्ति a. renowned, well-known; R. 14. 74. --कृत् a. making room, granting space. --क्रम a. Ved. {1} taking wide strides. {2} of high rank. --(मः) an epithet of Viṣṇu in the dwarf incarnation. --क्षय a. having spacious dwellings. --(यः) a spacious dwelling. --क्षितिः f. Ved. a spacious dwelling. --गाय a. {1} sung or praised by the great; Aśvad. 16. {2} offering wide scope for movement. --(यः) {1} N. of Viṣṇu, the Aśvins, Soma and Indra. {2} wide space or scope (--यं also). {3} praise. --चक्रि a. granting ample assistance, or allowing unrestrained motion. --चक्षुस् a. Ved. far-seeing. --जन्मन् a. nobly born; M. 5. 17. --ज्मन् a. having a wide path or range. --ज्रयस्, --ज्रि a. of great speed, of mighty impetus. --तापः great heat. --धार a. Ved. giving a broad stream (of milk, as a cow). --प्रथस् a. wide-spreading, far-spread. --मार्गः a long road. --लोक a. widely illuminating; or widely extended. --(कः) the best world. --(कं) the intermediate region between earth and heaven. --विक्रम a. valiant, mighty. --व्यचस् a. widely extended, extensive. (--m.) a malignant spirit, an imp. --व्यंच् a. Ved. {1} far-reaching, capacious. {2} perceived in a distant place (as a sound). --शंस a. {1} to be praised by many. {2} reigning over a wide region. {3} praising aloud. --शर्मन् a. Ved. widely pervading. --षा a. granting much, or granting wide or free scope. --सत्त्व a. of mighty or great strength, powerful; R. 2. 33; magnanimous, of a noble nature. --स्वन a. having a loud voice, stentorian. --हारः a valuable necklace.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0341-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उरु त्रि० ऊर्णु--कु नुलोपो ह्रस्वश्च । १ विशाले, २ वृहति च “विस्तीर्णं ददृशतुरम्बरप्रकाशं तेऽगाधं निधिमुरुमम्भ- सामनन्तम्” भा० आ० २२ अ० । ३ बहुले निरु० “तुविजाता उरुक्षया” ऋ०१, २, ९, “उरुक्षया बहुनि- वासौ” भा० “रथे युञ्जन्नुरुचक्रे” । ४ विस्तीर्ण्णे च वृहत्त्वस्य विस्तीर्ण्णायत्तत्वात् । “जनास उरु क्षोतं सुज- निमा चकार” ऋ०७, १००, ४, “स्वस्तिमदुरुक्षितौ गृणीहि” ऋ० ९, ८४, १, उरुगायः “उरुगव्यूतिरभयानि” ऋ० ९, ९०, ४, अहोश्चिदस्मा उरुशक्तिरद्भुतः” २, २६, ४, “अन्यामिपमुरुधारामरङ्कृतम्” ८, १, १०, “उरुप्रथाः प्रथमानम्” यजु० २०, ३९, “गाथयोरौ रथ उरुयुगे” ऋ० ८, ९८, ९, । ५ दोर्घे च “गतोरुमार्गाः” माघः भाषितपु स्क- त्वात् क्लीवे तृतीयाद्यचि वा पुंवत् । उरवे उरुणे इत्यादि स्त्रियां गुणवचनत्वात् वा ङीष् । “शिरोभिस्ते गृहीत्वोर्वीं स्रजमारक्तव ससः” मनुः उरीर्भावः पृथ्वा० इमनिच् । उरिमन् तद्भावे । पक्षेत्व, उरुत्व न० । तल् उरुता स्त्री अण् औरव न० । तद्भावे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1365,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उरुः, त्रि, (उर्णौति । ऊर्णू + “महति ह्रस्वश्च” [] ४ । १ । ३२ । इति उणादिसूत्रेण कुः नुलोपो ह्रस्वश्च ।) महान् । वड इति भाषा । तत्पर्य्यायः । वड्रम् २ विपुलम् ३ विशङ्कटम् ४ पृथु ५ वृहत् ६ विशालम् ७ पृथुलम् ८ महत् ९ । इत्यमरः ॥ विस्तीर्णम् १० विकटम् ११ । इति जटाधरः ॥ (यथा, महाभारते १ । सौपर्णे । २१ । १८ । “विलीर्णं ददृशतुरम्बरप्रकाशं तेऽगाधं निधिमुरुमम्भसामनन्तम्” । बहुलम् । यथा, ऋग्वेदे १ । २९ “तुविजिता उरुक्षयां” । “उरुक्षयो बहुनिवासौ” इति भाष्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-272-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उरु" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें