🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:34:31 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पंचम
paṃcama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
निषाद, ऋषभ, गान्धार, षड्ज, मध्यम, धैवत और पंचम (1.7.1) निषाद · ऋषभ · गान्धार · षड्ज · मध्यम · धैवत
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पंचम १ वि॰ [सं॰ पञ्चम] [वि॰ स्त्री॰ पंचमी]
१. पाँचवाँ । जैसे, पंचम वर्ण, पंचम स्वर ।
२. रुचिर । सुंदर ।
३. दक्ष । निपुण ।
पंचम २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सात स्वरों में पाँचवाँ स्वर । विशेष—यह स्वर पिक या कोकिल के अनुरूप माना गया है । संगीत शास्त्र में इस स्वर का वर्ण ब्राह्मण, रंग श्याम, देवता महादेव, रूप इंद्र के समान और स्थान क्रौंच द्वीप लिखा है । यमली, निर्मली और कोमली नाम की इसकी तीन मूर्च्छनाएँ मानी गई हैं । भरत के अनुसार इसके उच्चारण में वायु नाभि, उरु, हृदय, कंठ और मूर्धा नामक पाँच स्थानों में लगती है, इसलिये इसे 'पंचम' कहते हैं । संगीत दामोदर का मत है कि इसमें प्राण, अपान, समान, उदान और व्यान एक साथ लगते हैं इसिलिये यह 'पंचम' कहलाता है । स्वरग्राम में इसका संकेत 'प' होता है ।
२. एक राग जो छह प्रधान रागों में तीसरा है । विशेष—कोई इसे हिंडोल राग का पुत्र का और कोई भैरव का पुत्र बतलाते हैं । कुछ लोग इसे ललित और वसंत के योग से बना हुआ मानते हैं और कुछ लोग हिंडोल, गांधार और मनोहर के मेल से । सोमेश्वर के मत से इसके गाने का समय शरदऋतु और प्रातःकाल है और विभाषा, भूपाली, कर्णाटी, वडहंसिका, मालश्री, पटमंजरी नाम की इसकी छह रागिनियाँ हैं, पर कल्लिनाथ त्रिवेणी, स्तंभतीर्था, आभीरी, ककुभ, वरारी और सौवीरी को इसकी रागिनियाँ बतलाते हैं । कुछ लोग इसे ओडव जाति का राग मानते हैं और ऋषभ, कोमल पंचम और गांधार स्वरों को इसमें वर्जित बताते हैं ।
३. वर्ग का पाँचवाँ अक्षर—ङ, ञ, ण, न और म ।
४. मैथुन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पञ्चम mf(ई)n. the fifth, VS.; AV. &c. &c. (cf. Pāṇ. v, 2, 49)
forming the 5th part (with or sc. अंश = 1/5), TBr.; Mn. &c.
= रुचिर or दक्ष, L.
पञ्चम m. (in music) the 5th (later 7th) note of the gamut (supposed to be produced by the air drawn from 5 parts of the body), MBh.; Sāh.
= -राग, Gīt.
the 21st Kalpa (called after the musical note), VāyuP.
the 5th consonant of a Varga (i.e. the nasal), VPrāt.; Pāṇ., Sch.
N. of a Muni, Cat.
पञ्चम n. the fifth part, 1/5 (cf. above and Pāṇ. v, 3, 49)
copulation (as the 5th of the Tattvas of the Tāntrikas; cf. पञ्च-तत्त्व)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (578,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पंचम a. (मी f.) 1 The fifth. --2 Forming a fifth part. --3 Dexterous, clever, --4 Beautiful, brilliant. --मः 1 The fifth (or in later times the seventh) note of the Indian gamut; it is said to be produced by the cuckoo (कोकिलो रौति पंचमं Nārada), and is so called because it is produced from {5} parts of the body: --वायुः समुद्गतो नाभेरुरोहृत्कंठमूर्धसु । विचरन् पंचमस्थानप्राप्त्या पंचम उच्यते ॥. --2 N. of a Rāga or musical mode (sung in the [] above note); व्यथयति वृथा मौनं तन्वि प्रपंचय पंचमं Gīt. 10; so उदंचितपंचमरागं Gīt. 1. --3 The fifth consonant of a class; i. e. a nasal. --मं 1 A fifth --2 Sexual intercourse (मैथुन), the fifth मकार of the Tāntrikas. --मं ind. For the fifth time, fifthly. --मी 1 The fifth day of a lunar fortnight. --2 The ablative case (in gram.). --3 An epithet of Draupadī. --4 A chequered board for playing at draughts. --Comp. --आस्यः the cuckoo.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0658-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पञ्चम त्रि० पञ्चानां पूरणः डदि मट् । पञ्चानां पूरणे स्त्रियां [] ङीप् । २ दक्षे ३ रुचिरे त्रि० हेमच० ४ मैथुगे नः तन्त्रौ- कण्ठोत्थितस्वरमध्ये ५ स्वरभेदे अमरः । “वायुः तमु- द्गतो नाभेरुरोहृत्कण्ठमूर्द्धसु । विचरन् पञ्चमस्था- नप्राप्त्या पञ्चम उच्यते” । तन्निरुक्तिः । “प्राणोऽपानः समानश्च उदानो व्यान एव च । एतेषां समवायेन जायते पञ्चमः स्वरः” तत्कारणम् । ६ रागभेदे मेदि० स च सोमेश्वरमते तृतीयो रागः अत्र गान्धारस्वेरस्तीब्रः ऋषभपञ्चमौ लुप्तौ षड्जः गृहाशः । भरतमते भैरवरा- गस्याष्टमः पुत्रः । अस्योच्चारणं पिकध्वनिवत् । उच्चार- णस्थानं गल उरः शिरश्च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4189-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पञ्चमं, क्ली, मैथुनम् । यथा, -- “भगलिङ्गस्य योगेन मैथुनं यद्भवेत् प्रिये । तस्य नाम भवेद्देवि पञ्चमं परिकीर्त्तितम् ॥” इति समायाचारतन्त्रे द्वितीयपटलः ॥
पञ्चमः, त्रि, पञ्चानां पूरणः । (पूरणे डट ततः नान्तादिति मट् ।) पाँच इत्यादि भाषा । इति मेदिनी ॥ (यथा, मनुः । ८ । १२५ । “उपस्थमुदरं जिह्वा हस्तौ पादौ च पञ्चमम् । चक्षुर्नासा च कर्णौ च धनं देहस्तथैव च ॥”) रुचिरः । दक्षः । इति हेमचन्द्रः ॥
पञ्चमः, पुं, पञ्चानां स्वराणां पूरणः । तन्त्री- कण्ठोत्थितस्वरविशेषः । इत्यमरः ॥ स तु षड्- [] जादिसप्तस्वराणां पञ्चमः स्वरः । तस्योत्- पत्तिर्यथा, -- “वायुः समुद्गतो नाभेरुरोहृत्कण्ठमूर्द्धसु । विचरन् पञ्चमस्थानप्राप्त्या पञ्चम उच्यते ॥” इति तट्टीकायां भरतः ॥ अपि च । “प्राणोऽपानः समानश्च उदानो व्यान एव च । एतेषां समवायेन जायते पञ्चमः स्वरः ॥” इति सङ्गीतदामोदरः ॥ अस्य जातिः औडवः । पञ्चस्वरमिलित इति यावत् । अस्य कूटतानाः विंशत्यधिकशतम् १२० प्रत्येकताने चत्वारिंशत् ४० । समुदायेन चतुःसहस्राष्टशतानि ४८०० ताना भवन्ति । अस्योच्चारणजातिः पिकः । उच्चारणस्थानं उरः गलः शिरश्च । व्याकरण- मते अधरः । अयं विप्रवर्णः । इति शुद्ध- तानविवेकलक्षणम् ॥ अस्य रूपं इन्द्ररूप- तुल्यम् । वर्णः श्यामः । स्थानं क्रौञ्चद्वीपम् । देवता महादेवः । वारो बृहस्पतेः । समय- श्चतुस्त्रिंशत्पलाधिकाष्टौ घटिकाः । श्रुतय- श्चत्वारः क्षितिः रक्ता सन्दीपनी आलापिनी च । मूर्च्छनास्तिस्रः यमली निर्म्मली कोमली च । इति नादपुराणम् ॥ * ॥ रागभेदः । इति मेदिनी ॥ अयं कल्लिनाथमते सोमेश्वरमते च षड्रागाणां मध्ये तृतीयरागः । सोमेश्वरमते अस्य गानसमयः शरदृतुः प्रातःकालश्च । कल्लि- नाथमते अस्य रागिण्यः षट् । यथा, त्रिवेणी १ स्तम्भतीर्था २ आभीरी ३ कुकभ् ४ वरारी ५ सावीरी ६ । सोमेश्वरमते तु विभासा १ भूपाली २ कार्णाटी ३ वडहंसिका ४ मालश्रीः ५ पटमञ्जरी ६ । अस्मिन्रागे गान्धार- स्वरस्तीव्रः । ॠषभपञ्चमौ स्वरौ लुप्तौ । षड्ज- स्वरः गृहांशन्यासाः । स च हनूमन्मते भरत- मते च भैरवरागस्याष्टमपुत्त्रः । इति सङ्गीत- शास्त्रम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-010-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पंचम" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें