🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:36:50 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पंचमकार
paṃcamakāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पंचमकार संज्ञा पुं॰ [सं॰ पञ्चमकार] वाम मार्ग के अनुसार मद्य, मांस, मत्स्य, मुद्रा और मैथुन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पञ्च—म-कार n. the 5 essentials of the left-hand Tantra ritual (the words for which begin with the letter म्, viz. मद्य, wine; मांस, meat; मत्स्य, fish; मुद्रा, intertwining of the fingers; and मैथुन, sexual union), W. (cf. -तत्त्व and RTL. 192).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (576,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पञ्चमकार न० पञ्च मकारा यत्र । मकारादिपदवेद्यमद्यादिप- ञ्चके “मद्यं मांसं तथा मत्स्यी मुद्रा मैथुनमेव च । पञ्चत- त्त्वमिदं देवि! निर्वाणमुक्तिहेतवे । मकारपञ्चकं देवि! देवानामपि दुर्लभम्” गुप्रसाधनतन्त्रे ७ पटले । तत्र मद्यादिकं प्रसिद्धम् । मुद्रा तु “पृथुकास्तण्डुला भृष्टा गोधूमचणकादयः । तेषां नाम भवेद्देवि! मुद्रा मुक्ति- प्रदायिनी” । तत्र परिगाषिता
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4189,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पञ्चमकारं, क्ली, (पञ्चसंख्यकं मकारं तत्त्वं यत्र । मद्यं मांसमित्यादिषु आदौ मकारस्थितेस्तथात्वम् ।) मकारपञ्चकम् । पञ्चतत्त्वम् । तत्तु मुद्रामैथुन- मद्यमांसमत्स्यरूपम् । यथा, -- “मद्यं मांसं तथा मत्स्यो मुद्रा मैथुनमेव च । पञ्चतत्त्वमिदं देवि ! निर्व्वाणमुक्तिहेतवे । मकारपञ्चकं देवि ! देवानामपि दुर्लभम् ॥” इति गुप्तसाधनतन्त्रे ७ पटलः ॥ * ॥ “मद्यैर्मांसैस्तथा मत्स्यैर्मुद्राभिर्मैथुनैरपि । स्त्रीभिः सार्द्धं महासाधुरर्च्चयेद्जगदम्बिकाम् ॥ अन्यथा च महानिन्दा गीयते पण्डितैः सुरैः । कायेन मनसा वाचा तस्मात्तत्त्वपरो भवेत् ॥” इति कामाख्यातन्त्रे ५ पटलः ॥ * ॥ “या सुरा सर्व्वकार्य्येषु कथिता भुवि मुक्तिदा । तस्या नाम भवेद्देवि ! तीर्थं पानं सुदुर्लभम् ॥ शूद्राणां भक्ष्ययोग्यानां यन्मांसं देवनिर्म्मितम । वेदमन्त्रेण विधिवत् प्रोक्ता सा शुद्धिरुत्तमा ॥ भक्ष्ययोग्याश्च कथिता ये ये मत्स्या वरानने ! । ते रहस्ये मया प्रोक्ता मीनाः सिद्धिप्रदायकाः ॥ [] पृथुकास्तण्डुला भृष्टा गोधूमचणकादयः । तस्य नाम भवेद्देवि ! मुद्रा मुक्तिप्रदायिनी ॥ भगलिङ्गस्य योगेन मैथुनं यद्भवेत् प्रिये ! । तस्य नाम भवेद्देवि ! पञ्चमं परिकीर्त्तितम् ॥ प्रथमन्तु भवेन्मद्यं मांसञ्चैव द्बितीयकम् । मत्स्यश्चैव तृतीयं स्यान्मुद्रा चैव चतुर्थिका ॥ पञ्चमं पञ्चमं विद्यात् पञ्च ते नामतः स्मृताः ॥” इति समयाचारतन्त्रे २ पटलः ॥ * ॥ अथ मत्स्यादिव्युत्पत्तिः । “मायामलादिशमनान्मोक्षमार्गनिरूपणात् । अष्टदुःखादिविरहान्मत्स्येति परिकीर्त्तितः ॥ माङ्गल्यजननाद्देवि ! सम्बिदानन्ददानतः । सर्व्वदेवप्रियत्वाच्च मांस इत्यभिधीयते ॥ पञ्चमं देवि ! सर्व्वेषु मम प्राणप्रियं भवेत् । पञ्चमेन विना देवि ! चण्डीमन्त्रं कथं जपेत् ॥ यदि पञ्चमकारेषु भ्रान्तिञ्चेत् कुरुते प्रिये ! । तस्य सिद्धिः कथं देवि ! चण्डीमन्त्रं कथं जपेत् ॥ आनन्दं परमं ब्रह्म मकारास्तस्य सूचकाः ॥” इति कुलार्णवतन्त्रे पञ्चमखण्डे १७ उल्लासः ॥ * ॥ तेषां शोधनादिकं बाहुल्यभिया लोकमोह- भयाच्च नोक्तम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-011-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें