🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:01:03 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निषाद
niṣāda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
निषाद, ऋषभ, गान्धार, षड्ज, मध्यम, धैवत और पंचम (1.7.1) ऋषभ · गान्धार · षड्ज · मध्यम · धैवत · पंचम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निषाद संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक बहुत पुरानी अनार्य जाति जो भारत में आर्य जाति के आने से पहले निवास करती थी । इस जाति के लोग शिकार खेलते, मछलियाँ मारते और डाका डालते थे । विशेष—पुराणों में जिस प्रकार और अनेक अनार्य जातियों की उत्पत्ति के संबंध में अनेक प्रकार की कथाएँ लिखी हुई हैं उसी प्रकार इस जाति की उत्पात्ति के संबंध में भी एक कथा है । अग्निपुराण में लिखा है कि जिस समय राजा वेणु की जाँघ मथी गई थी उस समय उसमें से काले रंग का एक छोटा सा आदमी निकला था । वही आदमी इस वंश का आ पुरुष था । लेकिन मनु के मत से इस जाति की सृष्टि ब्राह्मण पिता और शूद्रा माता से हु ई है । मिताक्षरा में यह जाति क्रूर और पापी कही गई है ।
२. एक देश का प्राचीन नाम जिसका उल्लेख महाभारत, रामायण तथा कई पुराणों में है । विशेष—महाभारत के अनुसार यह एक छोटा राष्ट्र था जो विनशान के दक्षिणपश्चिम में था । संभवतः रामायणवाला श्रृगवेरपुर इस राज्य का राज्यनगर था ।
३. संगीत के सात स्वरों में अंतिम और सबसे ऊँचा स्वर जिसका संक्षिप्त रूप 'नि' है । विशेष—इसकी दो श्रुतियाँ हैं—उग्रता और शोभिनी । नारद के अनुसार यह स्वर हाथी के स्वर के समान है और इसका उच्चारणस्थान ललाट है । व्याकरण के अनुसार यह दंत्य है । संगीतदर्पण के अनुसार इस स्वर की उत्पत्ति असुर वंश में हुई है । इसकी जाति वेश्य, वर्णा विचित्र, जन्म पुष्कर द्वीप में, ऋषि तुंबरु, देवता सूर्य और छंद जगती है । यह संपूर्ण जाति का स्वर है । और करुण इसके लिये विशेष उपयोगी हैं । इसकी फूट तान ५०४० हैं । इसका वार शनिवार और समय रात्री के अंत की २ घड़ी ३४ पल है । इसका स्वरूप गणेश जी के समान माना जाता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-˚षाद m. N. of a wild non-Āryan tribe in India (described as hunters, fishermen, robbers &c.), VS.; Br.; MBh. &c.
= भिल्ल, ‘the Bheels’, Kathās.; Mahīdh.
a man of any degraded tribe, an out-caste (esp. the son of a Brāhman by a Śūdra woman), Mn. x, 8
the progenitor of the N˚-shad (said to have sprung from the thigh of Vena), MBh.; Hariv.
(in music) N. of the first (more properly the last or 7th) note of the gamut, MBh. xiv, 1419
N. of a Kalpa, VāyuP.
नि-षाद &c. See नि-षद्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (561,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निषादः 1 N. of one of the wild aboriginal tribes in India, such as. hunters, fishermen &c.; a mountaineer; मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः Rām; R. 14. 52, 70; U. 2. 5. --2 A man of a degraded tribe in general, an outcast, a Cāṇḍāla. --3 Especially, the son of a Brāhmaṇa by a Śūdra woman; cf. Ms. 10. 8. --4 (In music) The first (more properly the last or seventh) note of the Hindu gamut; गीतकलाविन्यासमिव निषादानुगतं K. 31 (where it has sense 1 also).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0639-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निषाद पुंस्त्री निषीदति पापमत्र नि + सद--आधारे घञ् । १ चण्डाले जातिभेदे अमरः तन्निरुक्तिः “निषादः कस्मा- न्निषदनो भवति निषण्णमत्र पापकमिति” निरु० ३ । ८ । वेनोरुमन्थनाज्जाते २ जातिभेदे तत्कथा “दग्धस्थूणा- व्रतीकाशी विकटाक्षोऽतिह्रस्वकः । किङ्करोमीति तान् सर्वान् विप्रानाह स चातुरः । निषीदेति तमूचुस्ते निषादस्तेन सोऽभवत् । ततस्तत्सम्भवा जाता विन्ध्य- शैलनिवासिनः । निषादा मुनिशार्दूल! पापकर्मोपल- क्षणाः । तेन द्वारेण निष्क्रान्तं तत्पापं तस्य भूपतेः । निषादास्ते ततो जाता वेनकल्मषनाशनाः” स्त्रियां लातित्वात् ङीष् । “निषाद्याः पञ्चपुत्रायाः सुप्ताया जतुवेश्मनि” भा० आ० १ अ० । तन्त्रीकण्ठोत्थिते ३ स्वर- भेदे पु० अमरः । “षड्जादयः षडेतेऽत्र स्वराः सर्वे मनोहराः । निषीदन्ति यतो लोके निषादस्तेन कथ्यते । चतस्रः पञ्चमे षड्जे मध्यमे श्रुत्तयो मताः । ऋषभे धैवते तिस्रोद्वे गान्धारनिषादके” सङ्गीतदामो- दरः “निषादं रौति कुञ्जरः” इत्युक्तेः तस्य हस्तितुल्य- स्वरता । ४ ब्राह्मणाच्छूद्रकन्यायामुत्पन्ने पारशवाख्ये जातिभेदे च “ब्राह्मणात् वैश्यकन्यायामम्बष्ठो नास जायते निषादः । शूद्रकन्यायां यः पारशव उच्यते” मनुः । “मत्स्यघातोनिषादानाम्” मनुना तद्धृत्तिरुक्ता ५ देशभेदे स च देशः सरस्वती नद्यन्तर्द्धानस्थानं यथोक्तं भा० व० १३० अ० “एतद्विनशनं नाम सरस्वत्या विशा- म्पते! । द्वारं निषादराष्ट्रस्य येषां दोषात् सरस्वती । प्रविष्टा पृथिवीं वीर मा निषादा हि मां विदुः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4114,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निषादः, पुं, (निषद्यते ग्रामशेषसीमायाम् । यद्वा, निषीदति पापमत्र । नि + सद् + कर्म्मणि अधिकरणे वा घञ् ।) चण्डालः । इत्यमरः । २ । १० । २० ॥ वेणशरीरोद्भवजातिविशेषः । यथा, अग्निपुराणे । “मथ्यमाने ततो राज्ञस्तस्मिन्नूरौ प्रजज्ञिवान् । ह्रस्वोऽतिपरुषः कृष्णस्तद्भयात् प्राञ्जलिः स्थितः ॥ ते मन्त्रैर्व्विह्वलं दृष्ट्वा निषीदेत्यब्रुवंस्तदा । निषादवंशकर्त्ता स बभूव मुनिसत्तमाः ! ॥ धीवरानसृजन् वापि वेणकल्मषसम्भवान् । ये चान्ये विन्ध्यनिलयाः शवरा नाहलादयः ॥ अधर्म्मरुचयो ये च वित्तैनान् वेणसम्भवान् ॥” पारिभाषिकचण्डालो यथा, मार्कण्डेयपुराणे । “आशाकर्त्तुस्त्वदाता च दातुश्च प्रतिषेधकः । शरणागतं यस्त्यजति स चण्डालोऽधमो नरः ॥” धीवरविशेषः । इति मेदिनी । दे, ३४ ॥ (निषीदन्ति षड्जादयः स्वरा यत्र । नि + सद् + घञ् ।) सप्तस्वरान्तर्गतशेषस्वरः । स तु नारदमते हस्तिस्वरतुल्यस्वरः । अस्योच्चारणस्थानं लला- टम् । व्याकरणमते दन्तः । अयं वैश्यवर्णः । सर्व्वस्वराणां मध्ये उच्चः । अस्य जातिः सम्पूर्णा । अस्य कूटतानाः ५०४० । प्रत्येकतानम् ५६ समुदायेन २८२२४० भवन्ति । अस्य स्वरूपः गणेशतुल्यः । कृष्णश्वेतवर्णः । स्थानं पुष्कर- द्वीपः । देवता सूर्य्यः । वारः शनिः । समयः निशान्ते ८ दण्ड -- ३४ पलानि । अस्य श्रुतिः उग्रा शोभिनी च । मूर्च्छना मन्दरस्थाने सखा । मध्यस्थाने अहङ्कृता । तारस्थाने लोचना च । निषादवर्ज्जिता रागिणी आसावरी मल्लारी च । नादपुराणमते । निःसन्तानोऽयम् बीणायां धैवतावधिषड्जस्थानपर्य्यन्तं प्रथम- सप्तकतृतीयांशस्य शेषसमुदायबीणातन्त्रीनिषा- दस्थानं भवति । इति सङ्गीतशास्त्रम् ॥ * ॥ “षड्जादयः षडेतेऽत्र स्वराः सर्व्वे मनोहराः निषीदन्ति यतो लोके निषादस्तेन कथ्यते ॥ चतस्रः पञ्चमे षड्जे मध्यमे श्रुतयो मताः । ऋषभे धैवते तिस्रो द्वे गान्धारनिषादके ॥” इति सङ्गीतदामोदरः ॥ (अस्य असुरवंशे उत्पत्तिः । वैश्यो जातिः । विचित्रो वर्णः । पुष्करद्बीपे जन्म । ऋषि- स्तुम्बुरुः । सूर्य्यो देवता । जगती छन्दः । करुणे उपयोगित्वम् ॥ इति सङ्गीतदर्पणम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-902-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निषाद" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें