🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:33:24 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

निषाद

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

निषाद

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

निषाद

अर्थ: भारत की एक जंगली आदिम जाति, जैसे शिकारी, मछुवे आदि, पहाड़ी

संस्कृत: निषादस्वरः, चण्डालः · पर्याय: चण्डाल, प्लव, मातङ्ग, दिवाकीर्ति, जनङ्गम

व्युत्पत्ति: नि+सद्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. निषाद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. साद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: नि + सद् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — निषाद (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिषादःनिषादौनिषादाः
द्वितीयानिषादम्निषादौनिषादान्
तृतीयानिषादेननिषादाभ्याम्निषादैः
चतुर्थीनिषादायनिषादाभ्याम्निषादेभ्यः
पञ्चमीनिषादात् / निषादाद्निषादाभ्याम्निषादेभ्यः
षष्ठीनिषादस्यनिषादयोःनिषादानाम्
सप्तमीनिषादेनिषादयोःनिषादेषु
सम्बोधनहे निषादहे निषादौहे निषादाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — निषाद
निषाद
niṣāda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
निषाद, ऋषभ, गान्धार, षड्ज, मध्यम, धैवत और पंचम (1.7.1) ऋषभ · गान्धार · षड्ज · मध्यम · धैवत · पंचम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निषाद संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक बहुत पुरानी अनार्य जाति जो भारत में आर्य जाति के आने से पहले निवास करती थी । इस जाति के लोग शिकार खेलते, मछलियाँ मारते और डाका डालते थे । विशेष—पुराणों में जिस प्रकार और अनेक अनार्य जातियों की उत्पत्ति के संबंध में अनेक प्रकार की कथाएँ लिखी हुई हैं उसी प्रकार इस जाति की उत्पात्ति के संबंध में भी एक कथा है । अग्निपुराण में लिखा है कि जिस समय राजा वेणु की जाँघ मथी गई थी उस समय उसमें से काले रंग का एक छोटा सा आदमी निकला था । वही आदमी इस वंश का आ पुरुष था । लेकिन मनु के मत से इस जाति की सृष्टि ब्राह्मण पिता और शूद्रा माता से हु ई है । मिताक्षरा में यह जाति क्रूर और पापी कही गई है ।
२. एक देश का प्राचीन नाम जिसका उल्लेख महाभारत, रामायण तथा कई पुराणों में है । विशेष—महाभारत के अनुसार यह एक छोटा राष्ट्र था जो विनशान के दक्षिणपश्चिम में था । संभवतः रामायणवाला श्रृगवेरपुर इस राज्य का राज्यनगर था ।
३. संगीत के सात स्वरों में अंतिम और सबसे ऊँचा स्वर जिसका संक्षिप्त रूप 'नि' है । विशेष—इसकी दो श्रुतियाँ हैं—उग्रता और शोभिनी । नारद के अनुसार यह स्वर हाथी के स्वर के समान है और इसका उच्चारणस्थान ललाट है । व्याकरण के अनुसार यह दंत्य है । संगीतदर्पण के अनुसार इस स्वर की उत्पत्ति असुर वंश में हुई है । इसकी जाति वेश्य, वर्णा विचित्र, जन्म पुष्कर द्वीप में, ऋषि तुंबरु, देवता सूर्य और छंद जगती है । यह संपूर्ण जाति का स्वर है । और करुण इसके लिये विशेष उपयोगी हैं । इसकी फूट तान ५०४० हैं । इसका वार शनिवार और समय रात्री के अंत की २ घड़ी ३४ पल है । इसका स्वरूप गणेश जी के समान माना जाता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-˚षाद m. N. of a wild non-Āryan tribe in India (described as hunters, fishermen, robbers &c.), VS.; Br.; MBh. &c.
= भिल्ल, ‘the Bheels’, Kathās.; Mahīdh.
a man of any degraded tribe, an out-caste (esp. the son of a Brāhman by a Śūdra woman), Mn. x, 8
the progenitor of the N˚-shad (said to have sprung from the thigh of Vena), MBh.; Hariv.
(in music) N. of the first (more properly the last or 7th) note of the gamut, MBh. xiv, 1419
N. of a Kalpa, VāyuP.
नि-षाद &c. See नि-षद्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (561,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निषादः 1 N. of one of the wild aboriginal tribes in India, such as. hunters, fishermen &c.; a mountaineer; मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः Rām; R. 14. 52, 70; U. 2. 5. --2 A man of a degraded tribe in general, an outcast, a Cāṇḍāla. --3 Especially, the son of a Brāhmaṇa by a Śūdra woman; cf. Ms. 10. 8. --4 (In music) The first (more properly the last or seventh) note of the Hindu gamut; गीतकलाविन्यासमिव निषादानुगतं K. 31 (where it has sense 1 also).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0639-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निषाद पुंस्त्री निषीदति पापमत्र नि + सद--आधारे घञ् । १ चण्डाले जातिभेदे अमरः तन्निरुक्तिः “निषादः कस्मा- न्निषदनो भवति निषण्णमत्र पापकमिति” निरु० ३ । ८ । वेनोरुमन्थनाज्जाते २ जातिभेदे तत्कथा “दग्धस्थूणा- व्रतीकाशी विकटाक्षोऽतिह्रस्वकः । किङ्करोमीति तान् सर्वान् विप्रानाह स चातुरः । निषीदेति तमूचुस्ते निषादस्तेन सोऽभवत् । ततस्तत्सम्भवा जाता विन्ध्य- शैलनिवासिनः । निषादा मुनिशार्दूल! पापकर्मोपल- क्षणाः । तेन द्वारेण निष्क्रान्तं तत्पापं तस्य भूपतेः । निषादास्ते ततो जाता वेनकल्मषनाशनाः” स्त्रियां लातित्वात् ङीष् । “निषाद्याः पञ्चपुत्रायाः सुप्ताया जतुवेश्मनि” भा० आ० १ अ० । तन्त्रीकण्ठोत्थिते ३ स्वर- भेदे पु० अमरः । “षड्जादयः षडेतेऽत्र स्वराः सर्वे मनोहराः । निषीदन्ति यतो लोके निषादस्तेन कथ्यते । चतस्रः पञ्चमे षड्जे मध्यमे श्रुत्तयो मताः । ऋषभे धैवते तिस्रोद्वे गान्धारनिषादके” सङ्गीतदामो- दरः “निषादं रौति कुञ्जरः” इत्युक्तेः तस्य हस्तितुल्य- स्वरता । ४ ब्राह्मणाच्छूद्रकन्यायामुत्पन्ने पारशवाख्ये जातिभेदे च “ब्राह्मणात् वैश्यकन्यायामम्बष्ठो नास जायते निषादः । शूद्रकन्यायां यः पारशव उच्यते” मनुः । “मत्स्यघातोनिषादानाम्” मनुना तद्धृत्तिरुक्ता ५ देशभेदे स च देशः सरस्वती नद्यन्तर्द्धानस्थानं यथोक्तं भा० व० १३० अ० “एतद्विनशनं नाम सरस्वत्या विशा- म्पते! । द्वारं निषादराष्ट्रस्य येषां दोषात् सरस्वती । प्रविष्टा पृथिवीं वीर मा निषादा हि मां विदुः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4114,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निषादः, पुं, (निषद्यते ग्रामशेषसीमायाम् । यद्वा, निषीदति पापमत्र । नि + सद् + कर्म्मणि अधिकरणे वा घञ् ।) चण्डालः । इत्यमरः । २ । १० । २० ॥ वेणशरीरोद्भवजातिविशेषः । यथा, अग्निपुराणे । “मथ्यमाने ततो राज्ञस्तस्मिन्नूरौ प्रजज्ञिवान् । ह्रस्वोऽतिपरुषः कृष्णस्तद्भयात् प्राञ्जलिः स्थितः ॥ ते मन्त्रैर्व्विह्वलं दृष्ट्वा निषीदेत्यब्रुवंस्तदा । निषादवंशकर्त्ता स बभूव मुनिसत्तमाः ! ॥ धीवरानसृजन् वापि वेणकल्मषसम्भवान् । ये चान्ये विन्ध्यनिलयाः शवरा नाहलादयः ॥ अधर्म्मरुचयो ये च वित्तैनान् वेणसम्भवान् ॥” पारिभाषिकचण्डालो यथा, मार्कण्डेयपुराणे । “आशाकर्त्तुस्त्वदाता च दातुश्च प्रतिषेधकः । शरणागतं यस्त्यजति स चण्डालोऽधमो नरः ॥” धीवरविशेषः । इति मेदिनी । दे, ३४ ॥ (निषीदन्ति षड्जादयः स्वरा यत्र । नि + सद् + घञ् ।) सप्तस्वरान्तर्गतशेषस्वरः । स तु नारदमते हस्तिस्वरतुल्यस्वरः । अस्योच्चारणस्थानं लला- टम् । व्याकरणमते दन्तः । अयं वैश्यवर्णः । सर्व्वस्वराणां मध्ये उच्चः । अस्य जातिः सम्पूर्णा । अस्य कूटतानाः ५०४० । प्रत्येकतानम् ५६ समुदायेन २८२२४० भवन्ति । अस्य स्वरूपः गणेशतुल्यः । कृष्णश्वेतवर्णः । स्थानं पुष्कर- द्वीपः । देवता सूर्य्यः । वारः शनिः । समयः निशान्ते ८ दण्ड -- ३४ पलानि । अस्य श्रुतिः उग्रा शोभिनी च । मूर्च्छना मन्दरस्थाने सखा । मध्यस्थाने अहङ्कृता । तारस्थाने लोचना च । निषादवर्ज्जिता रागिणी आसावरी मल्लारी च । नादपुराणमते । निःसन्तानोऽयम् बीणायां धैवतावधिषड्जस्थानपर्य्यन्तं प्रथम- सप्तकतृतीयांशस्य शेषसमुदायबीणातन्त्रीनिषा- दस्थानं भवति । इति सङ्गीतशास्त्रम् ॥ * ॥ “षड्जादयः षडेतेऽत्र स्वराः सर्व्वे मनोहराः निषीदन्ति यतो लोके निषादस्तेन कथ्यते ॥ चतस्रः पञ्चमे षड्जे मध्यमे श्रुतयो मताः । ऋषभे धैवते तिस्रो द्वे गान्धारनिषादके ॥” इति सङ्गीतदामोदरः ॥ (अस्य असुरवंशे उत्पत्तिः । वैश्यो जातिः । विचित्रो वर्णः । पुष्करद्बीपे जन्म । ऋषि- स्तुम्बुरुः । सूर्य्यो देवता । जगती छन्दः । करुणे उपयोगित्वम् ॥ इति सङ्गीतदर्पणम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-902-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निषाद" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
निषादनिषाद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: साद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: नि + सद् + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

निषाद 📚 ➤ भारत की एक जंगली आदिम जाति, जैसे शिकारी, मछुवे आदि, पहाड़ी
संस्कृत: निषादस्वरः, चण्डालः · पर्याय: चण्डाल, प्लव, मातङ्ग, दिवाकीर्ति, जनङ्गम

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
निषाद 📚एक बहुत पुरानी अनार्य जाति जो भारत में आर्य जाति के आने से पहले निवास …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
निषाद
निषाद, ऋषभ, गान्धार, षड्ज, मध्यम, धैवत और पंचम (१.७.१) — ऋषभ, गान्धार, षड्ज, मध्यम, धैवत, पंचम
चाण्डाल के और नाम (२.१०.२०) — श्वपच, अन्तेवासी, चाण्डाल, पुक्कस, किरात, शबर, पुलिन्द

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • निषाद: नि+सद्+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें