🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:29:29 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

किरात
kirāta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
किरात १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ किरातिनी, किरातिन, किरातो]
१. एक प्राचीन जंगली जाति । उ॰—मिलहिं किरात, कोल बनवासी । वैषानस, बटु, गृही उदासी ।—तुलसी (शब्द॰) ।
२. एक देश का प्राचीन नाम ।—बृहत्संहिता, पृ॰ ८५ । विशेष—यह हिमालय के पूर्वीय भाग तथा उसके आसपास में माना जाता था । वर्तमान भूटान, सिकिम, मनीपुर, आदि इसी देश के अंतर्गत माने जाते थे ।
३. चिरायता ।
४. साईस ।
५. वामन । बौना (को॰) ।
६. शिव (को॰) ।
किरात २ संज्ञा स्त्री॰ [अ॰ किरात]
१. जवाइरात की एक तौल जो लगभग चार जौ के बराबर होती है ।
२. एक आउँस का चौबीसवाँ भाग ।
३. एक बहुत छोटा सिक्का या धातुखंड जिसका मूल्य पाई से भी कम होता था ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
किरात m. pl. N. of a degraded mountain-tribe (inhabiting woods and mountains and living by hunting, having become Śūdras by their neglect of all prescribed religious rites; also regarded as Mlecchas; the Kirrhadae of Arrian), VS. xxx, 16; TāṇḍyaBr.; Mn. x, 44; MBh. &c.
किरात m. a man of the Kirāta tribe
a prince of the Kirātas, VarBṛS. xi, 60
a dwarf, L. (cf. कुब्ज-क्˚)
a groom, horseman, L.
the plant Agathotes Chirayta (also called किरात-तिक्त), L.
N. of Śiva (as a mountaineer opposed to Arjuna, described in Bhāravi's poem Kirātārjunīya)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (283,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
किरातः [किरं पर्यंतभूमिं अतति गच्छतीति किरातः] 1 N. of a degraded mountain tribe who live by hunting, a mountaineer; वैयाकरणकिरातादपशब्दमृगाः क्व यांतु संत्रस्ताः । यदि नटगणकचिकित्सक वैतालिकवदनकंदरा न स्युः ॥ Subhāṣ.; Pt. 1. 17; पर्यंताश्रयिभिर्निजस्य सदृशं नाम्नः किरातैः कृतं Ratn. 2. 3; Ku. 1. 6, 15. --2 A savage, barbarian. --3 A dwarf. --4 A groom, a horseman. --5 N. of Śiva in the disguise of a Kirāta. --ताः (pl.) N. of a country. --Comp. --अर्जुनीयं N. of a poem by Bhāravi (in which the combat of Arjuna with Śiva in the form of a Kirāta or mountaineer is poetically described). --आशिन् m. an epithet of Garuḍa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0404-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
किरातः, पुं, (किरं अवस्कारादेर्निक्षेपस्थानभूमिं अतति सततं अटतीति । अत + अण् । यद्वा किरं शूकरादिकं अतति हिनस्तीति । अच् ।) म्लेच्छभेदः ॥ (निषादः । यथा, किराते १२ । ५५ । “कच्छान्ते सुरसरितो निधाय सेना- भन्वीतः स कतिपयैः किरातवर्य्यैः” ॥) भूनिम्बः । (यथा, शार्ङ्गधरे मध्यखण्डे २ अः । १७ श्लोके । “पर्पटाब्दामृताविश्वकिरातैः साधितं जलम् । पञ्जभद्रमिदं ज्ञेयं वातपित्तज्वरापहम्” ॥) अल्पतनुः । इति मेदिनी ॥ घोटकरक्षकः । इति सारस्वतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-128-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "किरात" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें