🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:27:23 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विपुल
vipula
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
विशाल के और नाम (3.1.60) वड्र · उरु
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विपुल १ वि॰ [सं॰] [स्त्री॰ विपुला]
१. विस्तार, संख्या या परिमाण में बहुत अधिक ।
२. बृहत् । बड़ा ।
३. अगाध । बहुत गहरा ।
४. रोमांचित (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि—पुल See s.v.
वि-पुल mf(आ)n. (prob. fr. पुल = पुर; cf. under √ पुल्) large, extensive, wide, great, thick, long (also of time), abundant, numerous, important, loud (as a noise), noble (as a race), PārGṛ.; MBh. &c.
वि-पुल m. a respectable man, W.
N. of a prince of the Sauvīras, MBh.
of a pupil of Deva-śarman (who guarded the virtue of Ruci, his preceptor's wife, when tempted by Indra during her husband's absence), MBh.
of a son of Vasu-deva, BhP.
of a mountain (either Meru or the Himālaya), Pur.
वि-पुल n. a sort of building, Gal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (951,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विपुल a. 1 Large, extensive, capacious, broad, wide, spacious; विपुलं नितंबदेशे M. 3. 7; शिरसि तनुर्विपुलश्च मध्यदेशे Mk. 3. 22; कालो ह्ययं निरवधिर्विपुला च पृथ्वी Māl. 1. 6; so विपुलं पृष्ठं, विपुलः कुक्षिः &c. --2 Much, ample, copious, abundant; Ki. 18. 14. --3 Deep, profound; Mv. 1. 2. --4 With the hair standing on end, thrilling; Śi. 16. 3 (where it has sense 1 also). --लः 1 N. of the mountain Meru. --2 Of Himālaya. --3 A respectable man. --Comp. --छाय a. shady, umbrageous. --जघना a woman with large hips. --मति a. endowed with great talents [] or understanding. --रसः the sugarcane.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0982-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विपुल त्रि० वि + पुल--विस्तारे क । १ विस्तीर्णे अमरः । २ अगार्धे ३ मेरुपश्चिमस्थे भूधरभेदे पु० मेदि० ४ मेरौ ५ हिमाचले च धरणिः । ६ आर्य्याछन्दोभेदे स्त्री । “सलङ्घ्य गणत्रयमादिमं शकलयोर्द्वयोर्भवति पादः । यस्यास्तां पिङ्गलनागा विपुलामिति समाख्याति” वृ० र० । विपुलाचलश्च मेरोर्विष्कम्मपर्वतभेदो यथोक्तम् विष्णुपु० “मेरोश्चतुर्दिशं तत्र नवसाहस्रविस्तृतम् । इलावृतं महाभाग! चत्वार उपपर्वताः । विष्कम्भा रचिता मेरो- र्योजनायुतसंस्थिताः । पूर्वेण मन्दरो नाम दक्षिणे गन्ध- मादनः । विपुलः पश्चिमे भाग सुपार्श्वश्च तथात्तरे” तत्र चिह्नवृक्षादिकं तत्राक्तं यथा “कदम्ब १ स्तेषु जम्बू २ श्च पि- प्पलो ३ वट ४ एव च । एकादशशतायामाः पादपा गिरि- केतवः । वनं चैत्ररथं १ पूर्वं दक्षिणा गन्धमादनम् २ । वैभ्राजं ३ पश्चिमे तद्वदुत्तरे नन्दनं ४ स्मृतम् । अरुणोदं १ महाभद्रं २ शशिमेदं ३ च मानसम् । सरांस्येव च चत्वारि देवभोग्यानि सर्वदा” । धान्यशैलशब्दे दर्शिते दानार्थं कल्पिते तिलमथे ७ तन्नामकपर्वते हेमा० दा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4912,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विपुलः, त्रि, (विशेषेण पोलतीति । वि + पुल महत्त्वे + कः ।) बृहत् । इत्यमरः ॥ (यथा, साहित्यदर्पणे । १० । “विपुलेन सागरशयस्य कुक्षिणा ॥”) अगाधम् । इति मेदिनी । ले, १३२ ॥
विपुलः, पुं, (वि + पुल + कः ।) मेरुपश्चिमभूधरः । इति मेदिनी । ले, १३२ ॥ (अयं हि सुमेरो- र्व्विष्कम्भपर्व्वतानामन्यतमः । यथा, विष्णुपुराणे । २ । ३ । १७ । “विपुलः पश्चिमे पार्श्वे सुपार्श्वश्चोक्षरे स्मृतः ॥” अस्मिंस्तु पीठस्थाने विपुलेति पीठदेवी वर्त्तते । यथा, देवीभागवते । ७ । ३० । ६६ । “विपुले विपुला देवी कल्याणी मलयाचले ॥”) सुमेरुः । हिमाचलः । इति धरणिः ॥ (वसुदेव- पुत्त्रः । यथा, भागवते । ९ । २४ । ४६ । “बलं गदं सारणञ्च दुर्म्मदं विपुलं ध्रुवम् । वसुदेवस्तु रोहिण्यां कृतादीनुदपादयत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-407-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विपुल" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें