🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:43:14 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विपुल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विपुल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विपुल

अर्थ: विशाल, विस्तृत, आयत, विस्तीर्ण, चौड़ा, प्रशस्त

संस्कृत: पर्याय: विशङ्कट, पृथु, बृहत्, विशाल, पृथुल

व्युत्पत्ति: विशेषेण पोलति-वि + पुल् + क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विपुल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. विपुल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विपुल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविपुलःविपुलौविपुलाः
द्वितीयाविपुलम्विपुलौविपुलान्
तृतीयाविपुलेनविपुलाभ्याम्विपुलैः
चतुर्थीविपुलायविपुलाभ्याम्विपुलेभ्यः
पञ्चमीविपुलात् / विपुलाद्विपुलाभ्याम्विपुलेभ्यः
षष्ठीविपुलस्यविपुलयोःविपुलानाम्
सप्तमीविपुलेविपुलयोःविपुलेषु
सम्बोधनहे विपुलहे विपुलौहे विपुलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विपुल
विपुल
vipula
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
विशाल के और नाम (3.1.60) वड्र · उरु
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विपुल १ वि॰ [सं॰] [स्त्री॰ विपुला]
१. विस्तार, संख्या या परिमाण में बहुत अधिक ।
२. बृहत् । बड़ा ।
३. अगाध । बहुत गहरा ।
४. रोमांचित (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि—पुल See s.v.
वि-पुल mf(आ)n. (prob. fr. पुल = पुर; cf. under √ पुल्) large, extensive, wide, great, thick, long (also of time), abundant, numerous, important, loud (as a noise), noble (as a race), PārGṛ.; MBh. &c.
वि-पुल m. a respectable man, W.
N. of a prince of the Sauvīras, MBh.
of a pupil of Deva-śarman (who guarded the virtue of Ruci, his preceptor's wife, when tempted by Indra during her husband's absence), MBh.
of a son of Vasu-deva, BhP.
of a mountain (either Meru or the Himālaya), Pur.
वि-पुल n. a sort of building, Gal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (951,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विपुल a. 1 Large, extensive, capacious, broad, wide, spacious; विपुलं नितंबदेशे M. 3. 7; शिरसि तनुर्विपुलश्च मध्यदेशे Mk. 3. 22; कालो ह्ययं निरवधिर्विपुला च पृथ्वी Māl. 1. 6; so विपुलं पृष्ठं, विपुलः कुक्षिः &c. --2 Much, ample, copious, abundant; Ki. 18. 14. --3 Deep, profound; Mv. 1. 2. --4 With the hair standing on end, thrilling; Śi. 16. 3 (where it has sense 1 also). --लः 1 N. of the mountain Meru. --2 Of Himālaya. --3 A respectable man. --Comp. --छाय a. shady, umbrageous. --जघना a woman with large hips. --मति a. endowed with great talents [] or understanding. --रसः the sugarcane.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0982-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विपुल त्रि० वि + पुल--विस्तारे क । १ विस्तीर्णे अमरः । २ अगार्धे ३ मेरुपश्चिमस्थे भूधरभेदे पु० मेदि० ४ मेरौ ५ हिमाचले च धरणिः । ६ आर्य्याछन्दोभेदे स्त्री । “सलङ्घ्य गणत्रयमादिमं शकलयोर्द्वयोर्भवति पादः । यस्यास्तां पिङ्गलनागा विपुलामिति समाख्याति” वृ० र० । विपुलाचलश्च मेरोर्विष्कम्मपर्वतभेदो यथोक्तम् विष्णुपु० “मेरोश्चतुर्दिशं तत्र नवसाहस्रविस्तृतम् । इलावृतं महाभाग! चत्वार उपपर्वताः । विष्कम्भा रचिता मेरो- र्योजनायुतसंस्थिताः । पूर्वेण मन्दरो नाम दक्षिणे गन्ध- मादनः । विपुलः पश्चिमे भाग सुपार्श्वश्च तथात्तरे” तत्र चिह्नवृक्षादिकं तत्राक्तं यथा “कदम्ब १ स्तेषु जम्बू २ श्च पि- प्पलो ३ वट ४ एव च । एकादशशतायामाः पादपा गिरि- केतवः । वनं चैत्ररथं १ पूर्वं दक्षिणा गन्धमादनम् २ । वैभ्राजं ३ पश्चिमे तद्वदुत्तरे नन्दनं ४ स्मृतम् । अरुणोदं १ महाभद्रं २ शशिमेदं ३ च मानसम् । सरांस्येव च चत्वारि देवभोग्यानि सर्वदा” । धान्यशैलशब्दे दर्शिते दानार्थं कल्पिते तिलमथे ७ तन्नामकपर्वते हेमा० दा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4912,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विपुलः, त्रि, (विशेषेण पोलतीति । वि + पुल महत्त्वे + कः ।) बृहत् । इत्यमरः ॥ (यथा, साहित्यदर्पणे । १० । “विपुलेन सागरशयस्य कुक्षिणा ॥”) अगाधम् । इति मेदिनी । ले, १३२ ॥
विपुलः, पुं, (वि + पुल + कः ।) मेरुपश्चिमभूधरः । इति मेदिनी । ले, १३२ ॥ (अयं हि सुमेरो- र्व्विष्कम्भपर्व्वतानामन्यतमः । यथा, विष्णुपुराणे । २ । ३ । १७ । “विपुलः पश्चिमे पार्श्वे सुपार्श्वश्चोक्षरे स्मृतः ॥” अस्मिंस्तु पीठस्थाने विपुलेति पीठदेवी वर्त्तते । यथा, देवीभागवते । ७ । ३० । ६६ । “विपुले विपुला देवी कल्याणी मलयाचले ॥”) सुमेरुः । हिमाचलः । इति धरणिः ॥ (वसुदेव- पुत्त्रः । यथा, भागवते । ९ । २४ । ४६ । “बलं गदं सारणञ्च दुर्म्मदं विपुलं ध्रुवम् । वसुदेवस्तु रोहिण्यां कृतादीनुदपादयत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-407-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विपुल" आता है (6)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विपुलविपुल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: विपुल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विपुल 📚 ➤ विशाल, विस्तृत, आयत, विस्तीर्ण, चौड़ा, प्रशस्त
संस्कृत: पर्याय: विशङ्कट, पृथु, बृहत्, विशाल, पृथुल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विपुल 📚विस्तार, संख्या या परिमाण में बहुत अधिक🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
विपुल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • विपुल = वि + पुल तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • विपुल: विशेषेण पोलति-वि + पुल् + क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें