🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:58:16 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उरु

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उरु

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उरु

अर्थ: विस्तृत, प्रशस्त

संस्कृत: विस्तृतम् · पर्याय: विशङ्कट, पृथु, बृहत्, विशाल, पृथुल

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उरु (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. उरु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. उरु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उरु (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउरुउरुणीउरूणि
द्वितीयाउरुउरुणीउरूणि
तृतीयाउरुणाउरुभ्याम्उरुभिः
चतुर्थीउरुणे / उरवेउरुभ्याम्उरुभ्यः
पञ्चमीउरुणः / उरोःउरुभ्याम्उरुभ्यः
षष्ठीउरुणः / उरोःउरुणोः / उर्वोःउरूणाम्
सप्तमीउरुणि / उरौउरुणोः / उर्वोःउरुषु
सम्बोधनहे उरु / हे उरोहे उरुणीहे उरूणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उरु
उरु
uru
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
विशाल के और नाम (3.1.60) वड्र · विपुल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उरु १ वि॰ [सं॰]
१. विस्तीर्ण । लंबा चौडा़ ।
२. विशाल । बड़ा ।
३. श्रेष्ठ । बड़ा । महान् ।
४. प्रचुर (को॰) ।
५. बहुल (को॰) ।
६. मूल्यवान् । कीमती (को॰) ।
उरु २पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ उरु] जंघा । जाँघ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उरु mf(वी)n. (√ 1. वृ; √ ऊर्णु, Uṇ. i, 32), wide, broad, spacious, extended, great, large, much, excessive, excellent, RV.; AV.; MBh.; Ragh.
उरु (उस्), m. N. of an Āṅgirasa, ĀrṣBr.
of a son of the fourteenth Manu, BhP.; VP.
उरु (उ), n. (उ) wide space, space, room, RV. (with √ कृ, to grant space or scope, give opportunity, RV.)
उरु (उ), ind. widely, far, far off, RV.
उरु compar. वरीयस्, superl. वरिष्ठ;
उरु [cf. Gk. εὐρύς, εὐρύνω, &c.: Hib. ur, ‘very’; uras , ‘power, ability’.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (217,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उरु a. [ऊर्णु-कु नुलोपो ह्रस्वश्च Uṇ. 1. 31] (रु-र्वी f.; compar. वरीयस्; super. वरिष्ठ) 1 Wide, spacious. --2 Great, large; R. 6. 74. --3 Exces [] sive, much, abundant; धनान्युरूणि Śi. 3. 76. --4 Excellent, precious, valuable. --n. Ved. Wide space, space or room. --ind. Far, far off (Ved.) --Comp. --अंगः {1} a mountain. {2} the ocean. --कालः, --कालकः the creeper Cucumis Colocynthis. --कीर्ति a. renowned, well-known; R. 14. 74. --कृत् a. making room, granting space. --क्रम a. Ved. {1} taking wide strides. {2} of high rank. --(मः) an epithet of Viṣṇu in the dwarf incarnation. --क्षय a. having spacious dwellings. --(यः) a spacious dwelling. --क्षितिः f. Ved. a spacious dwelling. --गाय a. {1} sung or praised by the great; Aśvad. 16. {2} offering wide scope for movement. --(यः) {1} N. of Viṣṇu, the Aśvins, Soma and Indra. {2} wide space or scope (--यं also). {3} praise. --चक्रि a. granting ample assistance, or allowing unrestrained motion. --चक्षुस् a. Ved. far-seeing. --जन्मन् a. nobly born; M. 5. 17. --ज्मन् a. having a wide path or range. --ज्रयस्, --ज्रि a. of great speed, of mighty impetus. --तापः great heat. --धार a. Ved. giving a broad stream (of milk, as a cow). --प्रथस् a. wide-spreading, far-spread. --मार्गः a long road. --लोक a. widely illuminating; or widely extended. --(कः) the best world. --(कं) the intermediate region between earth and heaven. --विक्रम a. valiant, mighty. --व्यचस् a. widely extended, extensive. (--m.) a malignant spirit, an imp. --व्यंच् a. Ved. {1} far-reaching, capacious. {2} perceived in a distant place (as a sound). --शंस a. {1} to be praised by many. {2} reigning over a wide region. {3} praising aloud. --शर्मन् a. Ved. widely pervading. --षा a. granting much, or granting wide or free scope. --सत्त्व a. of mighty or great strength, powerful; R. 2. 33; magnanimous, of a noble nature. --स्वन a. having a loud voice, stentorian. --हारः a valuable necklace.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0341-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उरु त्रि० ऊर्णु--कु नुलोपो ह्रस्वश्च । १ विशाले, २ वृहति च “विस्तीर्णं ददृशतुरम्बरप्रकाशं तेऽगाधं निधिमुरुमम्भ- सामनन्तम्” भा० आ० २२ अ० । ३ बहुले निरु० “तुविजाता उरुक्षया” ऋ०१, २, ९, “उरुक्षया बहुनि- वासौ” भा० “रथे युञ्जन्नुरुचक्रे” । ४ विस्तीर्ण्णे च वृहत्त्वस्य विस्तीर्ण्णायत्तत्वात् । “जनास उरु क्षोतं सुज- निमा चकार” ऋ०७, १००, ४, “स्वस्तिमदुरुक्षितौ गृणीहि” ऋ० ९, ८४, १, उरुगायः “उरुगव्यूतिरभयानि” ऋ० ९, ९०, ४, अहोश्चिदस्मा उरुशक्तिरद्भुतः” २, २६, ४, “अन्यामिपमुरुधारामरङ्कृतम्” ८, १, १०, “उरुप्रथाः प्रथमानम्” यजु० २०, ३९, “गाथयोरौ रथ उरुयुगे” ऋ० ८, ९८, ९, । ५ दोर्घे च “गतोरुमार्गाः” माघः भाषितपु स्क- त्वात् क्लीवे तृतीयाद्यचि वा पुंवत् । उरवे उरुणे इत्यादि स्त्रियां गुणवचनत्वात् वा ङीष् । “शिरोभिस्ते गृहीत्वोर्वीं स्रजमारक्तव ससः” मनुः उरीर्भावः पृथ्वा० इमनिच् । उरिमन् तद्भावे । पक्षेत्व, उरुत्व न० । तल् उरुता स्त्री अण् औरव न० । तद्भावे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1365,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उरुः, त्रि, (उर्णौति । ऊर्णू + “महति ह्रस्वश्च” [] ४ । १ । ३२ । इति उणादिसूत्रेण कुः नुलोपो ह्रस्वश्च ।) महान् । वड इति भाषा । तत्पर्य्यायः । वड्रम् २ विपुलम् ३ विशङ्कटम् ४ पृथु ५ वृहत् ६ विशालम् ७ पृथुलम् ८ महत् ९ । इत्यमरः ॥ विस्तीर्णम् १० विकटम् ११ । इति जटाधरः ॥ (यथा, महाभारते १ । सौपर्णे । २१ । १८ । “विलीर्णं ददृशतुरम्बरप्रकाशं तेऽगाधं निधिमुरुमम्भसामनन्तम्” । बहुलम् । यथा, ऋग्वेदे १ । २९ “तुविजिता उरुक्षयां” । “उरुक्षयो बहुनिवासौ” इति भाष्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-272-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उरु" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उरुउरु (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: उरु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | उरु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उरु 📚 ➤ विस्तृत, प्रशस्त
संस्कृत: विस्तृतम् · पर्याय: विशङ्कट, पृथु, बृहत्, विशाल, पृथुल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उरु 📚विस्तीर्ण । लंबा चौडा़🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
उरु

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें