🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:43:42 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उरुगाय
urugāya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उरुगाय १ वि॰ [सं॰]
१. जिसका गान किया जाय ।
२. प्रशंसित ।
३. जिसके डंग लंबे हों । फैला हुआ ।
उरुगाय २ संज्ञा पुं॰
१. विष्णु ।
२. सूर्य ।
३. स्तुति । प्रशंसा ।
४. इंद्र (को॰) ।
५. सोम (को॰) ।
६. अश्विनीकुमार (को॰) ।
७. प्रशस्त स्थान (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उरु—गाय mfn. making large strides, wide-striding [fr. √ गा, Nir. ii, 7; also according to Sāy., ‘hymned by many, much-praised’, fr. √ गै] RV.; AV.; VS.; TBr. &c. (said of Indra, Viṣṇu, the Soma, and the Aśvins)
spacious for walking upon, wide, broad (as a way), AitBr. vii, 13, 13
उरु—गाय n. wide space, scope for movement, RV.; ŚBr.; KaṭhUp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (217,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उरुगाय पु० उरुभिः श्रेष्ठैर्गीयते गम्यते वा गै--गाने गाङ् गतौ वा कर्मणि धञ् । परमेश्वरे वासुदेवे “त्रीण्येक उरुगाय! विक्रमे” ऋ० ८, २९, ७, “उरुभिर्वहुभिर्गातव्यः बहुषु देशेषु गन्ता बहुकीर्त्तिर्वा” भा० बहुकीर्त्तिरिति पक्षे गीयते गायः कीर्त्तिरित्यर्थः “अत्राह तदुरुगायस्य विष्णोः” यजु० ६, ३, “विष्ण उरुगायैषः” यजु० ८, १, यः पार्थिवानि त्रिभिरिद्वि सामभिरुरु क्रमिष्टोरुगायाय जीवसें ऋ० १, १५५, ४, “उरुगायाय उरुगातव्याय” भा० । गाङ् गतौ भावे वञ् गायो गतिः कर्म० । २ वि- स्तीर्ण्णायां गतौ “स्तोममहदुरुगायं प्रतिष्ठां दृष्ट्वा” कठवल्ली । “उरुगाय विस्तार्णां गतिम्” शा० भा० “असम्बाधानुरगा- यवतोऽभिध्याय त” छा० उ० उरुगायवतोविस्तीर्ण्णगतीन्” गै गाने घञ् कर्म्म० । ३ बहुकीर्त्तने । “प्राणस्य वाता- योरुगायं कुरुते” शत० व्रा०, १, २, १४,
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1366,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उरुगायः, पुं, (उरुभिर्महद्भिर्गीयते यः । उरु + गै + घञ् ।) श्रीकृष्णः । (यथा, श्रीभागवते २ । ३ । २० । “जिह्वा सती दार्द्दुरिकेव सूत न चोपगायत्युरुगायगाथाः” । विस्तीर्णा गतिः । यथा, कटोपनिषादे । २ । ११ । “स्तोममहदुरुगायं प्रतिष्ठान् दृष्ट्वा धृत्वा धीरो नचिकेतोऽत्यप्राक्षीः” । उरुगायं विस्तीर्णां गतिं । इति भाष्यम् ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-272-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें