🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:11:10 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उरुगाय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उरुगाय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उरुगाय

अर्थ: उत्तम व्यक्तियों द्वारा जिसका स्तुतिगान किया गया हो

व्युत्पत्ति: उरु-गाय

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उरुगाय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. उरुगाय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उरुगाय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउरुगायःउरुगायौउरुगायाः
द्वितीयाउरुगायम्उरुगायौउरुगायान्
तृतीयाउरुगायेणउरुगायाभ्याम्उरुगायैः
चतुर्थीउरुगायायउरुगायाभ्याम्उरुगायेभ्यः
पञ्चमीउरुगायात् / उरुगायाद्उरुगायाभ्याम्उरुगायेभ्यः
षष्ठीउरुगायस्यउरुगाययोःउरुगायाणाम्
सप्तमीउरुगायेउरुगाययोःउरुगायेषु
सम्बोधनहे उरुगायहे उरुगायौहे उरुगायाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उरुगाय
उरुगाय
urugāya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उरुगाय १ वि॰ [सं॰]
१. जिसका गान किया जाय ।
२. प्रशंसित ।
३. जिसके डंग लंबे हों । फैला हुआ ।
उरुगाय २ संज्ञा पुं॰
१. विष्णु ।
२. सूर्य ।
३. स्तुति । प्रशंसा ।
४. इंद्र (को॰) ।
५. सोम (को॰) ।
६. अश्विनीकुमार (को॰) ।
७. प्रशस्त स्थान (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उरु—गाय mfn. making large strides, wide-striding [fr. √ गा, Nir. ii, 7; also according to Sāy., ‘hymned by many, much-praised’, fr. √ गै] RV.; AV.; VS.; TBr. &c. (said of Indra, Viṣṇu, the Soma, and the Aśvins)
spacious for walking upon, wide, broad (as a way), AitBr. vii, 13, 13
उरु—गाय n. wide space, scope for movement, RV.; ŚBr.; KaṭhUp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (217,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उरुगाय पु० उरुभिः श्रेष्ठैर्गीयते गम्यते वा गै--गाने गाङ् गतौ वा कर्मणि धञ् । परमेश्वरे वासुदेवे “त्रीण्येक उरुगाय! विक्रमे” ऋ० ८, २९, ७, “उरुभिर्वहुभिर्गातव्यः बहुषु देशेषु गन्ता बहुकीर्त्तिर्वा” भा० बहुकीर्त्तिरिति पक्षे गीयते गायः कीर्त्तिरित्यर्थः “अत्राह तदुरुगायस्य विष्णोः” यजु० ६, ३, “विष्ण उरुगायैषः” यजु० ८, १, यः पार्थिवानि त्रिभिरिद्वि सामभिरुरु क्रमिष्टोरुगायाय जीवसें ऋ० १, १५५, ४, “उरुगायाय उरुगातव्याय” भा० । गाङ् गतौ भावे वञ् गायो गतिः कर्म० । २ वि- स्तीर्ण्णायां गतौ “स्तोममहदुरुगायं प्रतिष्ठां दृष्ट्वा” कठवल्ली । “उरुगाय विस्तार्णां गतिम्” शा० भा० “असम्बाधानुरगा- यवतोऽभिध्याय त” छा० उ० उरुगायवतोविस्तीर्ण्णगतीन्” गै गाने घञ् कर्म्म० । ३ बहुकीर्त्तने । “प्राणस्य वाता- योरुगायं कुरुते” शत० व्रा०, १, २, १४,
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1366,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उरुगायः, पुं, (उरुभिर्महद्भिर्गीयते यः । उरु + गै + घञ् ।) श्रीकृष्णः । (यथा, श्रीभागवते २ । ३ । २० । “जिह्वा सती दार्द्दुरिकेव सूत न चोपगायत्युरुगायगाथाः” । विस्तीर्णा गतिः । यथा, कटोपनिषादे । २ । ११ । “स्तोममहदुरुगायं प्रतिष्ठान् दृष्ट्वा धृत्वा धीरो नचिकेतोऽत्यप्राक्षीः” । उरुगायं विस्तीर्णां गतिं । इति भाष्यम् ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-272-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उरुगायउरुगाय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: उरुगाय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उरुगाय 📚 ➤ उत्तम व्यक्तियों द्वारा जिसका स्तुतिगान किया गया हो

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उरुगाय 📚जिसका गान किया जाय🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • उरुगाय = उरु + गाय कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें