🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:08:20 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पृथु
pṛthu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
काला जीरा (कलौंजी) (2.9.37) सुषवी · कारवी · पृथ्वी · काला · उपकुंचिका
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पृथु १ वि॰ [सं॰]
१. चौड़ा । विस्तृत ।
२. बड़ा । महान् ।
३. अधिक । अगणित । असंख्य ।
४. कुशल । चतुर । प्रवीण ।
५. स्थूल । मोटा (को॰) ।
६. प्रभूत । प्रचुर (को॰) ।
पृथु २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक हाथ का मान । दो बालिश्त की लंबाई ।
२. अग्नि ।
३. विष्णु ।
४. शिव का एक नाम ।
५. एक विश्वेदेवा का नाम ।
६. चौथे मन्वंतर के एक सप्तर्षि का नाम ।
७. पुराणानुसार एक दानव का नाम ।
८. तामस मन्वंतर के एक ऋषि का नाम ।
९. इक्ष्वाकु वंश के पाँचवें राजा का नाम जो त्रिशंकु का पिता था ।
१०. राजा वेणु के पुत्र का नाम । विशेष— पुराणों में कहा है कि जब राजा वेणु मरे, तबः उनके कोई संतान नहीं थी । इसलिये ब्राह्मण लोग उनके हाथ पकड़कर हिलाने लगे । उस समय उन हाथों में से एक स्त्री और एक पुरूष उत्पन्न हुआ । ब्राह्मणों ने उस पुरुष का नाम 'पृथु' रखा और उस स्त्री को उनकी पत्नी बनाया । इसके उपरांत सब ब्रह्माणों ने मिलकर पृथु का राज्याभिषेक किया और उन्हों पृथ्वी का स्वामी बनाया । उस समय पृथ्वी में से अन्न उत्पन्न होना बंद हो गया जिससे सब लोग बहुत दुःखी हुए । उनका दुःख देखकर पृथु ने पृथ्वी पर चलाने के लिये कमान पर तीर चढ़ाया । यह देखकर पृथ्वी गो का रूप धारण करके भागने लगी और जब भागती भागती थक गई तब फिर पृथु की शरण में आई और कहने लगी कि ब्रह्मा ने पहले मुझपर जो ओषधियाँ आदि अत्पन्न की थीं, उनका लोग दुरुपयोग करने लगे, इसलिये मैंने उन सबको अपने पेट में रख लिया है । अब आप मुझे दुहकर व सब ओषधियाँ निकाल लें । इसपर पृथु ने मनु को बछड़ा बनाया और अपने हाथ पर पृथ्वीरूपी गौ से सब ओषधियाँ दुह लीं । इसके उपरांत पंद्रह ऋषियों ने भी बृहस्पति को बछड़ा बनाकर अपने कानों में वेदमय पवित्र दूध दुहा और तब दैत्यों दानवों गंधर्वों अप्सराओं, पितरों, सिदधों, विद्याधरों खेचरों, किन्नरों, मायावियों, यक्षों, राक्षसों, भूतों और पिशाचों आदि ने अपनी अपनी रुचि के अनुसार सुरा, आसव, सुंदरता, मधुरता, कव्य, अणिमा आदि सिदि्धयाँ, खेचरी विद्या, अंतर्धान विद्या, माया, आसव, बिना फन के साँप, बिच्छू आदि अनेक पदार्थ दुहे । इसके उपरांत पृथु ने संतुष्ट होकर पृथ्वी को 'दुहिता' कहकर संबोधन किया और तब उसके बहुत से पर्वतों आदि को तोड़कर इसलिये सम कर दिया जिसमें वर्षा का जल एक स्थान पर रुक न जाय, और तब उसपर अनेक नगर और गाँव आदि बसाए । पृथु ने ९९ यज्ञ किए थे । जब वे सौवाँ यज्ञ करने लगे तब इंद्र उनके यज्ञ का घोड़ा लेकर भागे । पृथु ने उनका पीछा किया । इंद्र ने अनेक प्रकार के रूप धारण किए थे, जिनसे जैन, बौदध और कापालिक आदि मतों की सृष्टि हुई । पृथु ने इंद्र से अपना घोड़ा छीनकर उसका नाम 'विजिताश्व' रखा । पृथु उस समय इंद्र को भस्म करना चाहते थे, पर ब्रह्मा ने आकर दोनों में मेल करा दिया । यज्ञ समाप्त करके पृथु ने सनत्कुमार से ज्ञान प्राप्त किया और तब वे अपनी स्री को साथ लेकर तपस्या करने के लिये वन में चले गए । वहीं उन्होंने योग के द्वारा अपने इस भोगशरीर का अंत किया ।
पृथु ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. काला जीरा ।
२. हिंगुपत्री ।
३. अहिफेन । अफीम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पृथु mf(वी or उ)n. broad, wide, expansive, extensive, spacious, large
great, important
ample, abundant
copious, numerous, manifold, RV. &c. &c. (˚उ ind.)
prolix, detailed, Var.
smart, clever, dexterous, L.
पृथु m. a partic. measure of length (= पृथ), L.
fire, L.
N. of Śiva, MBh.
of one of the Viśve Devās, VP.
of a Dānava, Hariv.
of a son of An-enas, MBh.; Hariv.
of a Vṛṣṇi and son of Citraka, ib.
of a son of Citra-ratha, BhP.
of a descendant of Ikṣvāku (son of An-araṇya and father of Tri-śaṅku), R.
of a son of Para, Hariv.
of a son of Prastāra, VP.
of a son of Rucaka, BhP.
of a son of one of the Manus, Hariv.
of one of the Saptarṣis, ib.
of a son of Vaṭeśvara (father of Viśākha-datta), Cat.
of a son of Veṇa, MWB. 423
of a monkey, R.
पृथु (उ), f. Nigella Indica, L.
= हिङ्गु-पत्त्री, L.
opium, L.
पृथु [cf. Gk. πλατύς; Germ. platt; Eng. plate.]
पृथु ind.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (646,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पृथु a. (थु or थ्वी f., compar. प्रथीयस् superl. प्रथिष्ठ) [प्रथ् कुसंप्र˚ Uṇ. 1. 28] 1 Broad wide, spacious, expansive; पृथुनितंब q. v. below; सिंधोः पृथुमपि तनुं Me. 46. --2 Copious, abundant, ample; V. 4. 25. --3 Large, great; दृशः पृथुतरीकृताः Ratn. 2. 15; Śi. 12. 48; R. 11. 25. --4 Detailed, prolix. --5 Numerous. --6 Smart, sharp, clever. --7 Important. --8 Various. --थुः 1 N. of fire or Agni. --2 N. of Viṣṇu. --3 Of [] Mahādeva. --4 N. of a king. [Pṛthu was the son of Veṇa, son of Aṅga. He was called the first king, from whom the earth received her name Pṛthvī. The Viṣṇu Purāṇa relates that when Veṇa who was wicked by nature and prohibited worship and sacrifice, was beaten to death by the pious sages, and when consequently robbery and anarchy prevailed in the absence of a King, the Munis rubbed the right arm of the dead king to produce a son, and from it sprang the majestic Pṛthu, glowing like Agni. He was immediately declared King, and his subjects who had suffered from famine, besought the monarch for the edible fruits and plants which the earth withheld from them. In anger Pṛthu took up his bow to compel her to yield the supply so much needed by his subjects. She assumed the form of a cow and began to flee chased by the King. But she at last yielded and requested him to spare her life, and at the same time promised to restore all the needed fruits, plants &c., ‘if a calf were given to her through which she might be able to secrete milk’. Pṛthu thereupon made Svāyambhuva Manu the calf milked the earth, and received the milk into his own hand, from which proceeded all kinds of corn, vegetables, fruits &c., for the maintenance of his subjects. The example of Pṛthu was afterwards followed by a variety of milkers-gods, men, Ṛṣis, mountains, Nāgas, Asuras &c., who found out the proper milkman and calf from their own number, and milked the earth of whatever they wanted; cf. Ku. 1. 2]. --थु f. Opium --Comp. --उदर a. big-bellied, corpulent. --(रः) a ram. --जघन, --नितंब a. having large or broad hips or slopes; पृथुनितंब नितंबवती तव V. 4. 26. --पत्रः-त्रं red garlic. --प्रथ, --यशस् a. far-famed, widely renowned --रोमन् m. a fish. ˚युग्म. the sign Pisces of the zodiac. --शेखरः a mountain. --श्री a. highly prosperous. --श्रोणि a. having large hips. --संपद् a. rich, wealthy. --स्कंधः a hog.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0719-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पृथु त्रि० प्रथ--कु सम्प्र० । १ विस्तीर्णे स्त्रियां गुणवचनोदन्त- त्वात् ङीप् । २ आदिराजे वेनपुत्रे सूर्य्यवंश्ये नृपभेदे पु० तदुत्पत्तिकथा भाग० ४ । १५ अ० । अथ तस्य (वेनस्य) पुनर्विप्रैरपुत्रस्य महीपतेः । बाहुभ्यां मथ्यमानाभ्यां मिथुनं समपद्यत । तद्दृष्ट्वा मिथुनं जात- मृषयो ब्रह्मवादिनः । ऊचुः परमसन्तुष्टा विदित्वा भगवत्- कलाम् । एष विष्णोर्भगवतः कला भुवनपालिनी । इयञ्च लक्ष्मी संभूतिः पुरुषस्यानपायिनी । अत्र यः प्रथमो राज्ञां पुमान् प्रथयिता यशः । पृथुर्नाम महाराजो मवि- ष्यति पृथुश्रवाः” । तेन च भगवदवतारेण पृथिवी समीकृता नानोषधीश्च मथिता दुहितृत्वेन कल्पिता च । तत्कथा उत्तरत्राध्याये दृश्या ४ १८ अ० । “एवं पृथ्वादयः पृथ्वीं द्रदुहुः स्वन्नमात्मनः । दोह- वतमादिभेदेन क्षीरभेदं कुरूद्वह! । ततो महीपतिः प्रीतः सर्वकामदुघां पृथुः । दुहितृत्वे चकारेमां प्रेमणा दुहितृवत्सलः । चूर्णयन् स्वधनःकोट्या गिरिकूटानि राजराट् । भूमण्डलमिदं वैन्यः प्रायश्चक्रे समं विभुः” ३ महादेवे भा० आश्व० ९ अ० । चतुर्थमन्वन्तरे काव्ये ४ सप्तर्षिभेदे हरिवं० ७ अ० । काकुतस्थे अनेनसः पुत्रे ५ नृपभेदे १७ अ० । अजमीढबंश्ये पारपुत्रस्य ६ पुत्रभेदे हरिवं० २० अ० । क्रोष्टुवंश्ये चित्रसू पुत्रे ७ नृपभेदे ३५ अ० । ८ दानवभेदे २६ अ० । ९ अम्नौ मेदि० । १० कृष्ण- जीरके पु० अमरः ११ त्वक्पर्ण्यां १२ हिङ्गुपत्र्याञ्च स्त्री मेदि० १३ अहिफेने शब्दरत्ना० १४ महति त्रि० शब्दर० १५ विष्णौ पु० । “प्राणदः प्रणवः पुथुः” विष्णुस० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4415,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पृथु" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें