🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:12:44 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पृथ्वी
pṛthvī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पृथ्वी (वी), f. See below.
पृथ्वी f. (cf. पृथिवी) the earth (also as an element), RV. &c. &c.
Nigella Indica, L.
Boerhavia Procumbens, L.
= हिङ्गु-पत्त्री, L.
great cardamoms, L.
N. of 2 kinds of metre, Col.
N. of the mother of the 7th Arhat of present Avasarpiṇī, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (646,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पृथ्वी [पृथु-ङीष्] 1 The earth. --2 The earth as one of the five elements. --3 Large cardamoms. --4 N. of a metre; (see App. I.) --Comp. [] --ईशः, --पतिः, --पालः, --भुज् m. a king, sovereign. --खातं a cavern. --गर्भः an epithet of Gaṇeśa. --गृहं a cave, grotto. --जः {1} a tree. {2} the planet Mars. --धरः a mountain.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0719-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पृथ्वी स्त्री पृथत्वगुणयुक्ता स्त्री ङीष् । १ पृथुत्वयुक्तायां स्त्रियां २ भूमौ ३ हिङ्गुपत्र्यां ४ कृष्णजीरके च । ५ स्थूलै- लायाम् ६ पुनर्नवायाम् मेदि० । ७ वृत्तार्हन्मातृभेदे हेम० स्वार्थे क । पृथ्वीका । वृहदेलायाम् हिङ्गुपत्र्यां कृष्णजीरके च । तत्र पृथिव्याः पृथुराजेन दुहितृत्वस्य कल्पनात् पुंयोगे ङीष् । “दुहितृत्वमनुप्राप्ता देवी पृथ्वी तथोच्यते” अग्निपु० । “जसौ जसयलावसुग्रहयतिश्च पृथ्वी गुरुः वृ० र० उक्ते ८ सप्तदशाक्षरपादके छन्दीभेदे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4416,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पृथ्वी, स्त्री, (पृथुः स्थूलत्वगुणयुक्ता । “वोतो गुण- वचनात् ।” ४ । १ । ४४ । इति ङीष् ।) पृथिवी । (यथा, देवीभागवते । ३ । १३ । ८ । [] “मधुकैटभयोर्मेदसंयोगोत् मेदिनी स्मृता । धारणाच्च धरा प्रोक्ता पृथ्वी विस्तारयोगतः ॥”) पृथोर्दुहितृत्वस्वीकारादेतन्नाम । यथा, अग्नि- पुराणे । “दुहितृत्वमनुप्राप्ता देवी पृथ्वी तथोच्यते ॥” हिङ्गुपत्री । कृष्णजीरकः । इत्यमरः । २ । ९ । ३७, २ । ९ । ४० ॥ (एतस्याः पर्य्यायो यथा, -- “कृष्णजीरः सुगन्धश्च तथैवोद्गारशोधनः । कालाजाजीतु सुषवी कालिका चोपकालिका ॥ पृथ्वीका कारवी पृथ्वी पृथुः कृष्णोपकुञ्चिका । उपकुञ्ची च कुञ्ची च बृहज्जीरक इत्यपि ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) वृत्तार्हन्माता । इति हेमचन्द्रः ॥ पुनर्नवा । स्थूलैला । इति राजनिर्घण्टः ॥ (सप्तदशाक्षर- पादकश्च्छन्दोभेदः । इति छन्दोमञ्जरी ॥ अस्य लक्षणादिकं छन्दःशब्दे द्रष्टव्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-230-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पृथ्वी" आता है (60)
भू पृथ्वी । यौ॰— भूपति । भूसुरइला पृथ्वीधरा पृथ्वी । जमीन । धरतीमही पृथ्वीरसा पृथ्वी । जमीनअवनि पृथ्वी । जमीनधरणि पृथ्वी । २ शाल्मालि वृक्षधरणी पृथ्वीभूमि पृथ्वी । जमीन । वि॰ दे॰ 'पृथ्वी' । मुहा॰—भूमि होना = पृथ्वी पर गिर पड़…अग्नि आग । तेज का गोचर रूप । उष्णता । पृथ्वी, जल, वायु, आकाश आदि पंचभूतों या…महिका पृथ्वी । धरतीक्षोणि पृथ्वी । यौ॰—क्षेणिदेव =ब्राह्मण । भुसुर । क्षोणिप । क्षोणिपति । क्षोण…क्षोणी पृथ्वी । जमीनक्ष्मा पृथ्वी । धरती । यौ॰—क्ष्माघर = भूधर । पर्वत । क्ष्माधृति, क्ष्मापति, क…भूर्णि पृथ्वीमेदिनी पृथ्वी । धरती । विशेष—पुराणों में मधुकैटभ के भेद से पृथ्वी की उत्पत्ति…धरित्री धरती । पृथ्वी । यौ॰—धरित्रीभुत् = राजावसुंधरा धरा । पृथ्वीटा पृथ्वीइलिका पृथ्वीभूगोल पृथ्वीवसुधा पृथ्वी । भूतलधारिणी धरणी । पृथ्वी । भूमि । जमीनपरमाणु अत्यंत सूक्ष्म अणु । पृथ्वी, जल, तेज और वायु इस चार भूतों का वह छोटे स…भूरिज् पृथ्वीमहाभूत पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु और आकाश ये पंचतत्ववसुमती पृथ्वीविपुला पृथ्वी । वसुंधरारत्नवती पृथ्वी । भूमिमध्यमलोक पृथ्वीसागरनेमि सागरनेमी संज्ञा स्त्री॰ धरित्री । पृथ्वीअद्रिकीला पृथ्वी । धरतीभूतधात्री पृथ्वीविश्वगंधा पृथ्वीसागरमेखला पृथ्वीपर्वताधारा पृथ्वीअब्धिद्वीपा पृथ्वीविश्वधारिणी पृथ्वीसमुद्रांबरा पृथ्वीकू पिशाची । डाइनइरा कश्यप की वह स्त्री जिससे बृहस्पति या उदभिज उत्पन्न हुएमहि दे॰ 'मोहिं'हला वयस्या । सहेली । सखीज्या धनुष की डोरीमूला सतावररेणु धूलअदिति प्रकृतिउर्वरा उपजाऊ भूमिरेणुका बालू । रेतचला बिजली । दामिनीग्लौ चंद्रमाशरणि रास्ता । मार्ग । पथअनंता जिसका अंत या पारावार न होधारणी नाड़िका । नाड़ीपरदार पु ^१ संज्ञा स्त्री॰गोत्रा गायों का समूहपंचाग्नि अन्वाहार्य पचन, गार्हपत्य, आहवनीय, आवसथ्य ओर सभ्य नाम की पाँच अग्नियाँधारयित्री धारण करेनेवालीगिरिकर्णिका अपराजिता लतामर मृत्यु
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें