🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:59:48 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अवनि
avani
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवनि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. पृथ्वी । जमीन । उ॰—सुचि अवनि सुहावनि आलबाल, कानन विचित्र बारी बिसाल ।— तुलसी ग्रं॰, पृ॰ ४६५ । यौ॰—अवनिध्र = पर्वत । पहाड़ । अवनिप = राजा । उ॰— अवनिध अकनि राम पगुधारे ।—तुलसी (शब्द॰) । अवनिपति = राजा । अवनींद्र = राजा । अवनिसुता = जानकी । अवनितल पृथ्वी । अवनीध = राजा ।
२. एक प्रकार की लता ।
३. उँगली ।
४. नदी का पाट [को॰] ।
५. नदी [को॰] ।
६. जगह । स्थान (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवनि f. course, bed of a river, RV.
stream, river, RV., the earth, Naigh.; R.; Pañcat. &c.
the soil, ground, Megh.
any place on the ground, Sūryas.
(अयस्), f. pl. the fingers, Naigh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (100,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवनिः --नी f. [अव्-अनि Uṇ. 2. 101] 1 The earth; oft used at the end of comp. meaning ‘ground’, ‘place’; काननावनौ Dk. 7, 13; लीलावनौ place of recreation 25. --2 A finger (Nir.). --3 A river; Rv. 1. 190. 7. --4 N. of a plant. --5 Course, bed of a river. अवनिंगत a. fallen prostrate on the ground. --Comp. --ईशः, --ईश्वरः --नाथः, --पतिः, --पालः lord of the earth, king; पतिरवनिपतीनां तैश्चकाशे चतुर्भिः R. 10. 86, 11. 93. --चरः a. roving over the earth, vagabond. --ध्रः a mountain Śi. 16. 78. --तल the surface of the earth. --मंडलं the globe. --रुहः, --ट् a tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0183-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवनि(नी) स्त्री अव--अनि । भूमौ । “सुसाधितायामवनौ” इति सू० सि० । वा ङीप् अवनीत्यपि । “दींनदयालुतया- ऽधनिपाल” “सुसमृद्धवनी वृथाऽवनी सुवनी संप्रवदत्- पिकापि का इति च नैष० । करणे अनि । २ अङ्गुलीषु व० ब० निरु० । अव प्रीणने कर्त्तरि अनि । ३ नद्यां निरु० “सं यं स्तुभोऽवनयः न यन्ति समुद्रं स्रवतोरोध- चक्रा” ऋ० १, १९०, ७ । दीर्घान्तः ४ त्रायमाणलतायां राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0429,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवनिः, स्त्री, (अव + अनि ।) पृथिवी । इत्यमरः ॥ (“तामुन्निद्रामवनिशयनां सौधवातायनस्थः” । इति मेघदूते ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-126-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अवनि" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें