🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:49:20 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मही
mahī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मही १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. पृथ्वी ।
२. मिट्टी ।
३. अवकाश- देश । स्थान ।
४. नदी ।
५. क्षेत्र का आधार ।
६. सेना ।
७. झुंठ । समुह ।
८. एक की संख्या ।
९. गाय ।
१०. हुरहुर । हुलहुल ।
११. एक छंद का नाम जिसमे एक लघु और एक गुरु मात्रा होती है । जैसे, मही, सगी, नदी इत्यादि ।
१२. भू संपत्ति । जमीन जायदाद (को॰) ।
१३. बहुत बड़ी सेना । विशाल सेना (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मही (ई), f. See मही, p. 803, col. 2.
1. मही f. (cf. 2. मह्), ‘the great world’, the earth (cf. उर्वी, पृथिवी), RV. &c. &c. (in later language also = ground, soil, land, country)
earth (as a substance), Mn. vii, 70
the base of a triangle or other plane figure, Col.
space, RV. iii, 56, 2; v, 44, 6 &c.
a host, army, ib. iii, 1, 12; vii, 93, 5 &c.
a cow, RV.; VS. (Naigh. ii, 11)
du. heaven and earth, RV. i, 80, 11; 159, 1 &c. (Naigh. iii, 30)
pl. waters, streams, RV. ii, 11, 2; v, 45, 3 &c.
Hingtsha Repens, L.
a kind of metre, Col.
N. of a divine being (associated with Iḍā and Sarasvatī, RV. i, 13, 9; Sāy.; cf. Naigh. i, 11)
of a river, MBh.; Hariv.
of the number ‘one’, Gaṇit.
2. मही in comp. for मह.
मही मही-कम्प &c. See p. 803, col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (794,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मही 1 Earth; as in महीपाल, महीभृत् &c.; मही रम्या शय्या Bh. 3. 79. --2 Ground, soil. --3 Landed property or estate, land. --4 A country, kingdom. --5 N. of a river falling into the gulf of Cambay. --6 (In geom.) The base of any plane figure. --7 A large army (Ved.). --Comp. --इनः, --ईश्वरः a king; न न महीननहीनपराक्रमं R. 9. 5. --कंपः an earthquake. --क्षित् m. a king, sovereign; R. 1. 11, 85; 19. 20. --जः [] {1} the planet Mars. {2} N. of Nara kāsura. {3} a tree. --(जा) N. of Sītā. --(जं) wet ginger. --तलं surface of the earth. --दुर्गं an earth fort. --धरः {1} a mountain; R. 6. 52; Ku. 6. 89. {2} an epithet of Viṣṇu. --भ्रः {1} a mountain; Bh. 2. 10; Śi. 15. 54; R. 3. 60, 13. 7. {2} a symbolical expression for the number, ‘seven’. {3} an epithet of Viṣṇu. --नाथः, --पः, --पतिः, --पालः, --भुज् m. --मघवन् m. --महेंद्रः a king; Bg. 1. 2; R. 2. 34, 6. 12. --पतनं humble obeisance (as by falling on the ground.) --पुत्रः, --सुतः, --सूनुः {1} the planet Mars. {2} epithets of the demon Naraka. --पुत्री, --सुता an epithet of Sītā. --प्रकंपः an earthquake. --प्ररोहः, --रुह् m., रुहः a tree; Ki. 5. 10; Śi. 20. 49. --प्राचीरं, --प्रावरः the sea. --भर्तृ m. a king. --भृत् m. {1} a mountain; Ki. 1. 27; Ki. 5. 1. {2} a king, sovereign. --लता an earthworm. --सुरः a Brāhmaṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0855-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
महि(ही) स्त्री मह--इन् वा ङीप् । १ पृथिव्याम् । ङीबन्तस्तु मालवदेशस्थे २ नदीभेदेऽपि ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4745,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मही, स्त्री, (मह्यते इति । मह् + अच् । मह + “गौरादिभ्यश्च । ४ । १ । ४१ । इति ङीष् । यद्वा, महि । कृदिकारादिति ङीष् ।) पृथिवी । इत्यमरः । २ । १ । ३ । (यथा विष्णुपुराणे । १ । ४ । २९ । “उत्तिष्ठतस्तस्य जलार्द्रकुक्षे र्महावराहस्य महीं विधार्य्य । विधुन्वतो वेदमयं शरीरं रोमान्तरस्था मुनयो जुषन्ति ॥”) नदीविशेषः । सा च मालवदेशे वर्त्तते । इति मेदिनी । हे, । ७ ॥ तज्जलगुणाः । “महीजलन्तु सुस्वादु बल्यं पित्तहरं गुरु ।” इति राजनिर्घण्टः ॥ गौः । इति जटाधरः ॥ हिलमोचिका । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (लोकः । यथा, ऋग्वेदे । ३ । ५६ । २ । “तिस्रो महीरुपरास्तस्थुः ॥” “महीः लोकाः ।” इति तद्भाष्ये सायङः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-679-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मही" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें