🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:02:48 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उर्वी
urvī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उर्वी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] पृथिवी । यौ॰—उर्वीजा । उर्वीतल । उर्वीधव, उर्वीपति, उर्वीभृत, उर्वीश । उर्वीश्वर = नरेश । राजा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उर्वी (वू), f. the earth
See उर्वी, p. 218, col. 1
उर्वी f. (cf. उरु), ‘the wide one’, the wide earth, earth, soil, RV. i, 46, 2; ii, 4, 7; Śak.; Mn. &c.
(वी), f. du. ‘the two wide ones’, heaven and earth, RV. vi, 10, 4; x, 12, 3; 88, 14
(व्यस्), f. pl. (with and without षष्) the six spaces (viz. the four quarters of the sky with the upper and lower spaces), RV.; AV.
(also applied to heaven, earth, day, night, water, and vegetation), ŚāṅkhŚr.
(also to fire, earth, water, wind, day and night), ŚBr. i, 5, 1, 22
rivers, Nir.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (217,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उर्वी 1 ‘Wide region’, the earth; स्तोकमुर्व्यां प्रयाति Ś. 1. 7; जुगोप गोरूपधरामिवोर्वीं R. 2. 3, 1. 14, 30, 75, 2. 66; Me. 21. --2 Land, soil. --3 The open space or expanse (comprising six spaces; i. e. the four quarters of the sky with the upper and lower spaces). --4 A river. --5 (du.) Ved. the two worlds, or the heaven and earth. --Comp. --ईशः, --ईश्वरः, --पतिः, --धवः a king. --धरः {1} a mountain. {2} the serpent Śeṣa. --भृत् m. {1} a king. {2} a mountain. --रुहः a tree; Śi. 4. 7, 5. 69.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0341-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उर्वी स्त्री उरु + गुणवचनत्वात् स्त्रियां वा ङीप् । १ वृहत्त्वयु- क्तायां स्त्रियाम् “उर्व्वीं स्रजम्” उरुशब्दे उदा० २ पृथिव्यां च तस्यावृहत्त्वात् तथात्वम् । “तैरुर्वीनिहितचलत्पदं प्रचेले माघः । “अनन्यशासनामुर्वीं शशासैकपुरीमिव” “स्थितः सर्व्वोन्नतेनोर्वीम्” रघुः वेदे “सुपांसुलुगित्यादिना” पा० सर्वविभक्तौ डियजादेशः “सिन्धुर्नक्षोद उर्विया व्यश्वैत्” ऋ०१, ९२, १२, “उर्विया महती” भा० “प्रतीची चक्षु- रुर्विया विभाति” १, ९२, ९ । ३ नद्याम् निरु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1369,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उर्व्वी, स्त्री, (उर्णौति इति । ऊर्णूञ् + “महति ह्रस्व- श्च” । १ । ३२ । उणादिसूत्रेण कुः नुलोपो ह्रस्वश्च । बोतो गुणवचनादिति ङीष् ।) पृथिवी । इत्य- मरः ॥ (“हिरण्मयोर्व्वीरुहवल्लितन्तुभिः” । इति माघे १ । ७ । तथा, रघुः । १ । ३० । “अनन्यशासनामुर्व्वीं शशासैकपुरीमिव” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-273-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें