🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:39:21 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पृथिवी
pṛthivī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पृथिवी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] दे॰ पृथ्वी । यौ॰—पृथिवीकंप । पृथिवीक्षित् । पृथिवीनाथ, पृथिवीपरिपालक, पृथिवीभुजंग = राजा । नरेश । पृथिविभृत् = पर्वत । धरणीधर । पृथिवीमंडल = भूमंडल । पृथिविरुह = पृथिवी पर पैदा होनेवाले वृक्ष । पृथिवी लोक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पृथिवी f. (= पृथ्वी f. of पृथु) the earth or wide world (‘the broad and extended One’, personified as देवी and often invoked together with the sky [cf. 3. दिव् and द्यावा-पृथिवी, RTL. 182]; according to VP. daughter of पृथु; the Veda makes 3 earths, one called भूमि, inhabited by men, and 2 under it; there is also an earth between the world of men and the circumambient ocean [ŚBr.] and one extending through the 3 worlds [Naigh.]), RV. &c. &c.
land, ground, soil, ib.
earth regarded as one of the elements, Prab.; Suśr.
= अन्तरिक्ष, Naigh. i, 3
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (646,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पृथिवी [cf. Uṇ. 1. 184] 1 The earth; (sometimes written पृथिवि also) --2 Ground, soil. --3 The earth considered as one of the nine substances or five primary elements. --Comp. --इंद्रः, --ईशः, --क्षित् m., --पालः, --पालकः, --भुज् m., --भुजः, --शुक्रः a king. --तलं the surface of the earth. --पतिः {1} a king. {2} Yama, the god of death. --भंडलः, --लं the circuit of the earth. --रुहः a tree: पवमानः पृथिवीरुहानिव R. 8. 9. --लोकः terrestrial world, the earth.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0718-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पृथिवी" आता है (39)
इडा पृथिवी । भूमिउर्वी पृथिवी । यौ॰—उर्वीजा । उर्वीतल । उर्वीधव, उर्वीपति, उर्वीभृत, उर्वीश ।…क्षिति पृथिवीक्षौणी पृथिवी । यौ॰—क्षैणीप्राचीर = समुद्र । क्षौणीपति = भुपति । क्षौणीधर = प…इडिका पृथिवी । धरतीखगवती पृथिवी । धरतीखस्तनी पृथिवीजगद्वहा पृथिवीउदधिमेखला पृथिवीभुवि भूमि । पृथिवीखंडिनी पृथिवी । धरतीभुवनकोश भूमंड़ल । पृथिवीक्षा पृथिवीजगतीतल पृथिवी । भूमिचतुरंता पृथिवीपर्वतकीला धरित्री । पृथिवीसहलोकधातु बौद्धों के अनुसार एक लोक का नाम । वह लोक जहाँ मनुष्य बसते है । पृथिवीउदधिवस्त्रा पृथिवीइकलोम पृथिवी ।भूखंडवनवसना धरती जिसका वस्त्र वन है । पृथिवीदेवयजनी पृथिवीशैलाधार पर्वतों का आधार, पृथिवीकेलिशुचि पृथिवी । धरतीवसनार्णवा भूमि । पृथिवीसुगंधिमाता पृथिवीअसुर दैत्य । राक्षसकृषि खेती । काश्त । किसानीजगती संसार । भुवननृतु सज्ञा पुं॰कूर्म ॰ पुं॰क्षमा चित्त की एक प्रकार की वृत्ति जिसस े मनुष्य दूसरे द्वार पहुँचाए हुए कष्…वल्लि लतापृश्नि सुतप नामक राजा की रानी का नामताविषी देवकन्यापंचाग्नि अन्वाहार्य पचन, गार्हपत्य, आहवनीय, आवसथ्य ओर सभ्य नाम की पाँच अग्नियाँअग्निगर्भा शमी वृक्षपूषण सूर्यपांशुला कुलटासुरावनि देवताओं की माता, अदिति
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें