🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:28:50 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कूर्म
kūrma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कूर्म संज्ञा॰ पुं॰ [सं॰]
१. कच्छप । कछुआ ।
२. पृथिवी ।
३. प्रजापति का एक अवतार ।
४. एक ऋषि जिन्होंने ऋगवेद के कई सूत्रों का विकास किया था ।
५. एक वायु जिसका निवास आँखों में है और जिसने प्रभाव से पलकें खुलती और बंद होती है । यह दस प्राणों में से एक है ।
६. नाभिचक के पास की एक नाड़ी । कछुआ । पोतनहर ।
७. विष्णुका दूसरा अवतार
८. तंत्रके अनुसार एक मुद्रा या आसन जिसका व्यवहार देवता के ध्यान के समय किया जाता है
१. दे॰ कूर्मासन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कूर्म अस्, m. a tortoise, turtle, VS.; TS. &c. (ifc. f(आ). , MBh. iv, 2016)
the earth considered as a tortoise swimming on the waters (see -विभाग)
(hence) N. of the fourteenth Adhyāya of VarBṛS.; VarYogay. ix, 4
a particular figure or intertwining of the fingers (मुद्रा), Tantras.
one of the outer winds of the body (causing the closing of the eyes), Vedāntas.
N. of a deity, Rasik.
of a serpent or Kādraveya king, MBh. i, 2549
of a Ṛṣi (son of Gṛtsa-mada, author of RV. ii, 27-29), RAnukr.
Viṣṇu's second incarnation (descent in the form of a tortoise to support the mountain Mandara at the churning of the ocean), NarasP. &c.
कूर्म [cf. κλέμμυς, χέλυς, χελώνη.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (300,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कूर्मः [कौ जले ऊर्मिर्वेगोऽस्य पृषो˚ Tv.] 1 A tortoise; गूहेत्कूर्म इवांगानि [] रक्षेद्विवरमात्मनः Ms. 7. 105; Bg. 2. 58. --2 Viṣṇu in his second or Kūrma incarnation. --3 One of the outer winds of the body. --4 A particular gesticulation with the fingers. --र्मी A female tortoise. --Comp. --अवतारः the Kūrma incarnation of Viṣṇu; cf. Gīt. 1: --क्षितिरतिविपुलतरे तव तिष्ठति पृष्ठे धरणिधरणकिणचक्रगरिष्ठे । केशव धृतकच्छपरूप जय जगदीश हरे ॥. --पृष्ठं --पृष्ठकं {1} the back or shell of a tortoise. {2} a lid or cover of a dish. --राजः Viṣṇu in the shape of a tortoise in his second incarnation.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0417-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कूर्म्म पुंस्त्री० कुत्सितः कौ वा ऊर्म्मिर्वेगो यस्य पृषो० । १ कच्छ पे, अमरः स्त्रियां टाप् । तल्लक्षणं वृह० सं० ६४ अ० यथा “स्फटिकरजतवर्णो नीलराजीवचित्रः कलशसदृशमूर्ति- श्चारुवं शश्च कूर्मः । अरुणसमवपुर्या सर्षपाकारचित्रः सकलनृपमहत्वं मन्दिरस्थः करोति । अञ्जनभृङ्गश्या- नवपुर्वा विन्दुविचित्रोऽव्यङ्गशरीरः । सर्पशिरा वा स्थूलगलो यः सोऽपि नृपाणां राष्ट्रविवृद्ध्यै । वैदूर्य- त्विटस्थूलकण्ठस्त्रिकोणो गूढच्छिद्रश्चारुवंशश्च शस्तः । क्रीडावाप्यां तोयपूर्णे मणौ वा कार्यः कूर्मो भङ्गला र्थं नरेन्द्रैः” । “उन्मीलने स्मृतः कूर्म्मो भिन्नाञ्जनसमप्रभः” शा० ति० टी० [] उक्ते २ देहस्थे वायुभेदे । ३ भगवदतारभेदे कमठशब्दे १६८० पृ० विवृतिः । ४ मुद्राभेदे तत्स्वरूसं तन्त्रसारे यथा “वामहस्तस्य तर्जन्यां दक्षिणस्य कनिष्ठया । तथा दक्षि- णतर्जन्यां वामाङ्गुष्ठेन योजयेत् । उन्नतः दक्षिणाङ्गुष्टः वामस्य मध्यमादिगः । अङ्गुर्ली योजयेत् पृष्ठे दक्षिणस्य करस्य च । वामस्य पितृतीर्थेन मध्यमानामिके तथा । अधोमुखे च ते कुर्य्याद्दक्षिणस्य करस्य च । कूर्म्मपृष्ठ- समंकुर्य्याद्दक्षपाणिञ्च सर्व्वतः । कूर्म्ममुद्रेयमाख्याता देवताध्यानकर्म्मणि” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2166-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कूर्म्मः, पुं, (कुत्सितः ईषद् वा ऊर्म्मिः वेगो यस्य । के जले ऊर्म्मिर्यस्येति वा पृषोदरात् साधुः ।) जलजन्तुविशेषः । काछिम् इति भाषा । (यथा, भगवद्गीतायाम् । २ । ५८ । “यदा संहरते चायं कूर्म्मोऽङ्गानीव सर्व्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता” ॥) तत्पर्य्यायः । कच्छपः २ पञ्चनखः ३ गुह्यः ४ पञ्च- [] गुप्तः ५ पीबरः ६ कमठः ७ जलगुल्मः ८ । इति जटाधरः ॥ अस्य मांसादिगुणपर्य्यायान्तरौ कच्छपशब्दे द्रष्टव्यौ ॥ * ॥ (तल्लक्षणं यथा, -- वृहत्संहितायाम् ६४ अध्याये । “स्फटिकरजतवर्णो नीलराजीव चित्रः कलशसदृशमूर्त्तिश्चारुवंशश्च कूर्म्मः । अरुणसमवपुर्व्वा सर्षपाकारचित्रः सकलनृपमहत्त्वं मन्दिरस्थः करोति ॥ अञ्जनमृङ्गश्यामवपुर्वा विन्दुविचित्रोऽव्यङ्गशरीरः । सर्पशिरा वा स्थूलगलोयः सोपि नृपाणां राष्ट्रविवृद्ध्यै ॥ वैदूर्य्यत्विट् स्थूलकण्ठस्त्रिकोणो गूढश्छिद्रश्चारुवंशश्च शस्तः । क्रीडावाप्यां तोयपूर्णे मणौ वा कार्य्यः कूर्म्मो मङ्गलार्थं नरेन्द्रैः” ॥ परमेश्वरः । यथाह ऋग्वेदभाष्योपक्रमणिकायां दयानन्दः । “परमेश्वरेणेदं सकलं जगक्त्रियते तस्मात् तस्य कूर्म्म इति संज्ञा” ॥ प्रजापतेरवतारविशेषः । यथा, शतपथब्राह्मणे । ७ । ५ । १ । ५ । “स यत् कूर्म्मो नाम एतद्वा रूपं कृत्वा प्रजा- पतिः प्रजा असृजत यदसृजताकरोत्तद् यदकरोत् तस्मात् कूर्म्मः कश्यपो वै कूर्म्मस्तस्मादाहुः सर्व्वाः प्रजाः काश्यप्य इति । स यः स कूर्म्मोऽस्य स आदित्यः” ॥ इति ॥ * ॥) वाह्यवायुविशेषः । यथा, -- “उन्मीलने स्मृतः कूर्म्मो भिन्नाञ्जनसमप्रभः” ॥ इति शारदातिलकटीका ॥ * ॥ मुद्राविशेषः । यथा, -- “वामहस्तस्य तर्जन्यां दक्षिणस्य कनिष्ठया । तथा दक्षिणतर्जन्यां वामाङ्गुष्ठेन योजयेत् ॥ उन्नतं दक्षिणाङ्गुष्ठं वामस्य मध्यमादिकाः । अङ्गुलीर्योजयेत् पृष्ठे दक्षिणस्य करस्य च ॥ वामस्य पितृतीर्थेन मध्यमानामिके तथा । अधोमुखे च ते कुर्य्याद्दक्षिणस्य करस्य च ॥ कूर्म्मपृष्ठसमं कुर्य्याद्दक्षपाणिञ्च सर्व्वतः । कूर्म्ममुद्रेयमाख्याता देवताध्यानकर्म्मणि” ॥ इति तन्त्रसारः ॥ * ॥ (आसनविशेषः । यथा हठयोगदीपिकायाम् । १ । २२ । “गुदं निरुध्य गुल्फाभ्यां व्युत्क्रमेण समाहितः । कूर्म्मासनं भवेदेतदिति योगविदो विदुः” ॥) सत्ययुगे समुद्रमन्थनकाले मन्दरपर्व्वतधारणार्थं कच्छपरूपभगवदवतारविशेषः । यथा, -- “क्षीरोदमध्ये भगवान् कूर्म्मरूपी स्वयं हरिः” ॥ इति पद्मपुराणम् ॥ अपि च । “विलोक्य विघ्नेशविधिं तदेश्वरो दुरन्तवीर्य्योऽवितथोऽभिसन्धिः । कृत्वा वपुः काच्छपमद्भुतं महत् प्रविश्य तोयं गिरिमुज्जहार” ॥ इति श्रीभागवतम् ॥ * ॥ (“काश्यपपत्न्याः कद्रोः पुत्त्रेषु एकः । स च नागविशेषः । यथा, महा- भारते । १ । ६५ । ४१ । “शेषोऽनन्तो वासुकिश्च तक्षकश्च भुजङ्गमः । [] कूर्म्मश्च कुलिकश्चैव काद्रवेयाः प्रकीर्त्तिताः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-171-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कूर्म" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें