🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:57:09 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कच्छप
kacchapa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
महापद्म, पद्म, शंख, मकर, कच्छप, मुकुन्द, कुन्द, नील और खर्व (1.1.87) महापद्म · पद्म · शंख · मकर · मुकुन्द · कुन्द · नील · खर्व
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कच्छप संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ कच्छपी]
१. कछुंआ ।
२. विष्णु । के २४ अवतारों में से एक । उ॰—परम रूपमय कच्छप सोई ।—मानस, १ ।२४७ ।
३. कुबेर की नव निधियों मे ं से एक निधि ।
४. एक रोग जिसमें तालु में बतौडी निकल आती है ।
५. एक यंत्र जिससे मध खींचा जाता है ।
६. कुश्ती का एक पेंच ।
७. एक नाग ।
८. विश्वामित्र का एक पुत्र ।
९. तुन का पेड़ ।
१०. दोह का एक भेद जिसमें ८ गुरु और ३२ लघु होते हैं । जैसे—एक छत्र एक मुकुट मणि, सब बरनन पर जोंइ । तुलसी रघुबर नाम के बरन बिराजत दोइ ।—तुलसी (शब्द॰) ।
कच्छप अध आसन अनूप अति, डाँड़ी शेष फनी ।—सूर (शब्द॰) ।
३. तराजू की वह सीधी लकड़ी जिसमें रस्सियाँ लटककार पलड़े बाँधे जाते हैं । डंडी । उ॰—साँई मेरा बानिया सहज करें व्यवहार । बिन डाँड़ी बिन पालड़े तौलै सब संसार ।—कबीर (शब्द॰) । मुहा॰—डाँड़ी मारना = सौदा देने में कम तौलना । डाँड़ी सुभीते से रहना = बाजारभाव अनुकूल होना । उ॰—भगवान कहीं गौं से बरखा कर दे और डाँड़ी भी सुभीते से रहे तो एक गाय जरूर लेगा ।—गोदान, पृ॰ ३० ।
४. टहनी । पतली शाखा ।
५. वह लंबा डंठल जिसमें फूल या फल लगा होता है । नाल । उ॰—तेहि डाँड़ी सह कमलहि तोरी । एक कमल की दूनौ जोरी ।—जायसी (शब्द॰) ।
६. हिंडोले में लगी हुई वे चार सीधी लकड़ीयाँ या डोरी की लड़ें जिनसे लगी हुई बैठने की पटरी लटकती रहती है । उ॰—पटुली लगे नग नाग बहुरँग बनी डाँड़ी चारि । मौरा भँवै भजि केलि भूले नवल नागर नारि ।—सूर (शब्द॰) ।
७. जुलाहो की वह लकड़ी जो चरखी की थवनी में डाली जाती है ।
८. शहनाई की लकड़ी जिसके नीचे पीतल का घेरा होता है ।
९. अनवट नामक गहने का वह भाग जो दूसरी और तीसरी उँगली के नीचे इसलिये निकाला रहता है जिसमें अनवट घूम न सके ।
१०. डाँड़ खेनेवाला आदमी (लश॰) ।
११. मट्ठर या सुस्त आदमी (लश॰) । †
१२. सीधी लकीर । लकीर । रेखा । क्रि॰ प्र॰—खींचना ।
१३. लीक । मर्यादा ।
१४. सीमा । हद । उ॰—डरे लोग वन डाँड़ियाँ, सुते ही सादुल । जे सूते ही जागता, सबलाँ माथा सूल ।—बाँकी॰ ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰ २४ ।
१५. चिड़ियों के बैठने का अड्डा ।
१६. फूल के नीचे का लंबा पतला भाग ।
१७. पालकी के दोनों ओर निकले हुए डंडे जिन्हें कहार कंधे पर रखते हैं ।
१७. पालकी ।
१९. डंडे में बँधी हुई झोली के आकार की एक सवारी जो उँचे पहाड़ों पर चलती है । झप्पान ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कच्छ—प m. ‘keeping or inhabiting a marsh’, a turtle, tortoise, MBh.; Gaut.; Mn. &c.
a tumour on the palate, Suśr. i, 306, 8
an apparatus used in the distillation of spirituous liquor, a flat kind of still, L.
an attitude in wrestling, L.
Cedrela Toona, L.
one of the nine treasures of Kuvera, L.
N. of a Nāga, MBh.
of a son of Viśvā-mitra, Hariv.
of a country, Kathās.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (242,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कच्छप पुंस्त्री “कच्छमात्मनो मुखसंपृटं पाति सहि किञ्चिद्दृष्ट्वा शरीर एव सुखसमुटं प्रवेशयति संपुटे हि कच्छशब्दः प्रसिद्धः प्राणिवाच्यकच्छपुट इति । कच्छेन कटाहेन (कर्परेण) इतराङ्गाणि पाति वा । अथ वा कच्छेन मुखसम्पुटेन पिबतीति कच्छः खमा- काशं छादयतिः कच्छः । खच्छः खच्छदः अयम- पीतरो नदीकच्छ एतदीयमुदकं तेन च्छाद्यते” इति च निरुक्तोक्तेः कच्छं पाति कच्छेन पाति वा कच्छेन पिबतीति वा पा--ड । १ कूर्म्मे स्त्रियां जातित्वात् ङीष् सा च २ वीणाभेदे ३ कच्छपस्त्रियाञ्च । ४ क्षुद्ररोगभेदे स्त्री ५ कुवेरनिधिभेदे ६ मल्लबन्धभेदे च पु० मेदि० । कच्छपीरोगश्च भाव० प्रका० दर्शितः “ग्रथिताः पञ्च वा षड्वा दारुणाः कच्छपोन्नताः । कफानिलाभ्यां पि- डकाः सा स्मृता कच्छपी बुधैः” कच्छपोन्नता मध्ये प्रो- स्नता प्रान्ते नता । इयञ्च प्रमेहरेगोपेक्षायां दशविधपिड कान्तर्गता । निधिभेदः एकादिशब्दे नवसंख्यायां दर्शितस्तत्र द्रष्टव्यः । स्वार्थेकन् कच्छपिकाऽपि रोगभेदे । “सदाहा कर्म्मसंस्थाना ज्ञेया कच्छपिका बुधैः” वैद्यकम् । कच्छपमांसगुणाः भावप्र० उक्ताः “कच्छपो बलदो वा- तपित्तनुत् पुंस्त्वकारका” । अयञ्च भक्ष्यपञ्चनखान्तर्गतः “शशकः शल्लकी गोधा खड्गी कूर्म्मश्च पञ्चमः । भक्ष्याः पञ्चनखेष्वेते” इति मनुक्तेः “पञ्च पञ्चनखान् भुञ्जीतेति” श्रुतिः । अत्र परिसंख्यैतदतिरिक्तपञ्चनखानां भोजन- निवृतिफलकत्वादित्याकरे स्पष्टम् । समुद्रमन्वनकाले एत- [] न्मूर्त्त्या मन्दरधारणार्थं भगवानवततार यथाह भाग० १, ३ अ० भगवतश्चतुविंशत्यवतारकथने । “सुरासुरणामु- दधिं मघ्नतां मन्दराचलम् । दध्रे कमठरूपेण पृष्ठ एका- दशे विभुः १७ श्लो० । “मथ्यमानेऽर्णवे सोऽद्रिरनाधारोह्यपो- ऽविशत् । ध्रियमाणोऽपि बलिभिर्गौरवात् पाण्डुनन्दन! । ते सुनिर्विण्णमनसः परिम्लानमुस्वश्रियः । आसन् स्वपौ- रुषे नष्टे दैवेनातिबलीयसा । विलोक्य विध्नेन विधिं तदे- श्वरोदुरन्तवीर्य्योऽवितथाभिसन्धिः । कृत्वावपुः कच्छपमद्भुतं महत् प्रविश्य तोयं गिरिमुज्जहार । समुत्थितं वीक्ष्य- कुलाचलं पुनः समुद्यता निर्म्मथने सुरासुराः । दधार पृष्ठेन स लक्षयोजनप्रस्तारिणा द्वीप इवापरो महान् । सुरासुरेन्द्रैर्भुजवीर्य्यवेपितं परिभ्रमन्तं गिरिमङ्ग पृष्ठतः । बि- भ्रत्तदावर्त्तनमादिकच्छपोमेनेऽङ्गकण्डूयनमप्रमेयः” भाग० ८, ७, ७ विश्वामित्रसुते मुनिभेदे कतशब्दे प्रमाणम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1616-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कच्छपः, पुं, (कच्छं आत्मनो मुखसम्पुटं पाति स हि किञ्चिद्दृष्ट्वा शरीरे एव मुखसम्पुटं प्रवेशयति सम्पुटे हि कच्छशब्दः प्रसिद्धः । यद्वा कच्छे अनूप- देशे पाति आत्मानं रक्षतीति । कच्छ + पा + कर्त्तरि डः ।) स्वनामख्यातजलजन्तुः । काछिम् इति भाषा । तत्पर्य्यायः । कूर्म्मः २ कमठः ३ । इत्यमरः ॥ १ । १० । २१ । गूढाङ्गः ४ धरणीधरः ५ कच्छेष्टः ६ पल्वलावासः ७ कठिनपृष्ठकः ८ । पञ्चसुप्तः ९ [] क्रोडाङ्गः १० । इति शब्दरत्नावली ॥ पञ्चनखः ११ गुह्यः १२ पीवरः १३ जलगुल्मः १४ । इति जटाधरः । अस्य मांसगुणाः । वातहरत्वम् । शुक्रवृद्धिकारित्वम् । चक्षुर्हित- त्वम् । बलवर्द्धनत्वम् । मेधास्मृतिकारित्वम् । पथ्यत्वम् । शोथदोषनाशित्वञ्च । तस्य चर्म्म पित्त- नाशकम् । पादः कफहारकः । अण्डं स्वादु वाजी- करञ्च ॥ (अवतारविशेषः । यथाभागवते ८ । ७ । १० । “सुरासुरेन्द्रैर्भुजवीर्य्यवेपितं परिभ्रमन्तं गिरिमङ्गपृष्ठतः । बिभ्रत्तदावर्त्तनमादिकच्छपो मेनेऽङ्गकण्डूयनमप्रमेयः” ॥) नन्दीवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः । कुवेरस्य निधि- विशेषः । मल्लस्य बन्धविशेषः । इति मेदिनी ॥ मदिरायन्त्रविशेषः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ (ऋषि- विशेषः स तु विश्वामित्रपुत्त्रः ॥ यथा हरिवंशे २७ । ४७--५० ॥ “विश्वामित्रस्य पुत्त्रास्तु देवराजादयः स्मृताः । विख्यातास्त्रिषु लोकेषु तेषां नामानि मे शृणु ॥ देवश्रवाः कतिश्चैव यस्मात् कात्यायनाः स्मृताः । शालावत्यां हिरण्याक्षो जज्ञे रेणौ तु रेणुमान् ॥ साङ्कतिर्गालवश्चैव मुद्गलश्चेति विश्रुताः । मधुच्छन्दादयश्चैव देवलश्च तथाष्टकः ॥ कच्छपः पूरितश्चैव विश्वामित्रस्य वै सुताः । तेषां ख्यातानि गोत्राणिकौशिकानां महात्मनां” ॥ नागविशेषः । यथा महाभारते १ । १२३ । ६८ । “कर्क्कोटकोऽथ सर्पश्च वासुकिश्च मुजङ्गमः । कच्छपश्चाथ कुण्डश्च तक्षकश्च महोरगः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-006-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कच्छप" आता है (26)
कमठ कछूआ । कच्छपदौलेय कच्छप । कछुवाक्रोडपाद कच्छप । कछुवाहर्मुट कछुआ । कच्छपस्मरणापत्यतर्पक कछुवा । कच्छपकछुआ एक जलजतु जिसके ऊपर बड़ी कड़ी ढाल की तरह खोपड़ी होती है । कच्छप । विशेष…कुरम पु संज्ञा पुं॰ कछुआ । कच्छपकुरुम पु संज्ञा पुं॰ कूर्म । कच्छपचकवार चकवारि † संज्ञा पुं॰ कछुआ । कच्छपतांबेल कछुवा । कच्छपसलखपात कच्छप । कछुआवारिकोल कच्छप । कछुआसंगपुश्त पत्थर की तरह कड़ी पीठवाला, कच्छप । कछुआ । कमठस्तूपपूष्ठ कच्छप । कछुआनिधि गड़ा हुआ खजाना । खजाना । विशेष—पृथ्वी में गढ़ा हुआ धन यदि राजा को मिले…कश्यप एक वैदिककालीन ऋषि का नाम । विशेष—ऋग्वेद में इनके हुए अनेक मत्र हैंकूर्म ॰ पुं॰गुह्य छल । कपट । दंभविश्वामित्र एक प्रसिद्ध ब्रह्रर्षि जो गाधिज, गाधेय और कौशिक भी कहै जाते हैं । विशे…पंचनख वह पशु जिसके हाथ और पैरों में पाँच पाँच नख हौते हैं । जैसे, बंदरधरणिधर पृथ्वी को धारण करनेवालामहक गंध । बास । गमक । बू । यौ॰—महकदार । महकीलाजलविल्व वह देश जहाँ जल कम होस्थानमृग केकड़ा । ककंटपरीरणा वस्त्र । परिधान । कपड़ाच संस्कृत या हिंदी वर्णमाला का २२ वाँ अक्षर और छठा व्यंजन जिसका उच्चारण …
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें