🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:08:40 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कुंद
kuṃda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुंद १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ कुन्द]
१. जूही की तरह का एक पौधा, जिसमें सफेद फूल लगते हैं । इन फूलों में बड़ी मिठी सुगंध होती है । विशेष—यह पौधा क्वार से लेकर फागुन चैत तक फूलता रहा है । वैद्यक में यह शीतल, मधुर, कसैला, कुछ रेचक, पाचक तथा पित्तरोग और रुधिर विकार में उपकारी माना जाता है । प्रायः कवि लोग दाँतो की उपमा कुँद की कलियों से देते हैं । जैसे—बर दंत की पंगति कुंदकली, अधराधर पल्लव खोलन की ।—तुलसी (शब्द॰) । पर्या॰—माध्य । मकरंद । श्वेतपुष्प । महामोद । सदापुष्प । वरट । मुक्तापुष्प । वनहास । भृंगबंधु । अट्टहास ।
२. कनेर का पेड़ ।
३. कमल ।
४. कंदर नाम का गोंद ।
५. एक पर्वत का नाम ।
६. कूबेर की नौ निधियों में से एक ।
७. नौ की संख्या ।
८. विष्णु ।
९. खराद । उ॰—गढ़ि गढ़ि छोलि छोलि कुंद की सी भाई बाते जैसी मुख कहौ तैसी उर जब आनिहौं ।—तुलसी(शब्द॰) ।
कुंद २ वि॰ [फ़ा॰]
१. कुंठित । गुठला ।
३. स्तब्ध । मंद । यौ॰—कुंदजेहन = कुंठित बुद्धि का । मंदबुद्धि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुन्द m. (Uṇ. iv, 101) a kind of jasmine (Jasminum multiflorum or pubescens), MBh. &c.
fragrant oleander (Nerium odorum, करवीर), L.
Olibanum (the resin of the plant Boswellia thurifera), L.
a turner's lathe, L.
one of Kubera's nine treasures (N. of a गुह्यक, Gal.), L.
the number ‘nine’, W.
N. of Viṣṇu, MBh. xiii, 7036
of a mountain, BhP. v, 20, 10
कुन्द n. the jasmine flower.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (291,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुंदः, --दं [Uṇ. 4. 98] A kind of jasmine (white and delicate); कुंदावदाताः कलहंसमालाः Bk. 2. 18; प्रातः कुंदप्रसवशिथिलं जीवितं धारयेथाः Me. 113; Ś. 5. 19. --दं The flower of this plant; अलके बालकुंदानुविद्धं Me. 65, 47. --दः 1 An epithet of Viṣṇu. --2 A fragrant oleander. --3 One of the nine treasures of Kubera. --4 The number ‘nine’. --5 A lotus. --6 A turner's lathe. --Comp. --करः a turner.
कुंदः, --दं [Uṇ. 4. 98] A kind of jasmine (white and delicate); कुंदावदाताः कलहंसमालाः Bk. 2. 18; प्रातः कुंदप्रसवशिथिलं जीवितं धारयेथाः Me. 113; Ś. 5. 19. --दं The flower of this plant; अलके बालकुंदानुविद्धं Me. 65, 47. --दः 1 An epithet of Viṣṇu. --2 A fragrant oleander. --3 One of the nine treasures of Kubera. --4 The number ‘nine’. --5 A lotus. --6 A turner's lathe. --Comp. --करः a turner.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0409-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुन्द पु० कुन्द इव श्वेतत्वात्, कूं पृथिवीं कश्यपाय ददाति दा--क वा । १ विष्णौ तस्य कुन्दोपमाङ्गत्वात् स्वच्छतया स्फ- कवन्निर्मलत्वात् “श्वेतारक्तस्तथा पीत इदानीं कृष्णतां गतः” इत्युक्तेः युगावतारे सत्ययुगे श्वेतत्वाद्वा, परशुरामाय- तारे कश्यपाय भूमिदानाद्वा तथात्वम् । यथाह हरिवंशे “सर्व्वपापविशुद्ध्यर्थं वाजिमेधेन चेष्टवान् । तस्मिन्- यज्ञे महादाने दक्षिणां भृगुनन्दनः । मारीचाय ददौ प्रीतः कश्यपाय वसुन्धराम्” । कुं भूमिभुनत्ति उन्द- अण् शक०, कौतेः अव्दा० दन् मुमच् वा । २ कुन्दरुनाम- गन्धद्रव्ये ३ भ्रमियन्त्रभेदे (कुँद) ४ कुवेरस्य निधिभेदे च पु० मेदि० ५ करवीरवृक्षे पु० राजनि० स्वनामख्याते ख्याते ६ पुष्पप्रधानवृक्षे पुंन० पुष्पे न० अमरः । “कुन्दं शीतं लघु श्लेष्मशिरोरुग्वातपित्तहृत्” भावप्र० । “कुन्दकुद्मला ग्रदतः स्मितैः” माघः । “कुन्देन्दुसुन्दररुचिः” सा० द० । “शङ्कराय न दातव्याः कुन्दशेफालिकाजवाः” पुरा० । ७ पद्मे च कुन्दिनी त्रिका० । शाल्मलद्वीप्रस्थे ८ वर्ष पर्व्वतभेदे । शाल्मलद्वीपवर्ण्णने भाग० ५, २० अ० । “तेषु वर्षेष्वद्रयो नद्यश्च सप्तैवाभिज्ञाताः सुरसः शतशृङ्गो वामदेवः कुन्दः कुमुदः पुष्पवर्षः सहस्रस्रुतिरिति” । वि- ष्ण्पु० तु एषां नासान्तराणि दृश्यन्ते “कुमुदश्चोन्नतश्चैव [] तृतीयश्च वलाहकः । द्रोणोयत्र महौषध्यः स चतुर्थो महीधरः । कुन्दस्तु पञ्चमः षष्ठो महिषः सप्तमस्तथा । कुमुद्वान् पर्व्वतवरः” अनयोः कल्पभेदादविरोधः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2102-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुन्दः, पुं क्ली, (कु कुत्सितं दुर्गन्धादिजनितक्लेशं द्यति नाशयति । कु + दो छेदने + कः । पृषोद- रात् नुंम् । यद्वा कौतीति । “अब्दादयश्च” । उणां ४ । ९८ । इति निपातनात् सिद्धम् ।) पुष्पवृक्षविशेषः । कुँद्फुलेर गाछ इति भाषा । तत्पर्य्यायः । माघ्यम् २ । इत्यमरः । २ । ४ । ७३ ॥ शुक्लपुष्पः ३ । इति रत्नमाला ॥ मकरन्दः ४ महामोदः ५ मनोहरः ६ मुक्तापुष्पः ७ सदापुष्पः ८ तारपुष्पः ९ अट्टहासकः १० दमनः ११ वन- हासः १२ मनोज्ञः १३ वोरटम् १४ वरटम् १५ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, नवग्रहस्तोत्रे शुक्रस्तुतिः । “ओँ हिमकुन्दमृणालाभं दैत्यानां परमं गुरुम् । सर्व्वशास्त्रप्रवक्तारं भार्गवं प्रणमाम्यहम्” ॥) अपि च । भावप्रकाशे ॥ “कुन्दन्तु कथितं माध्यं सदापुष्पञ्च तत् स्मृतम् । कुन्दंशीतं लघु श्लेष्मशिरोरुग्विषपित्तहृत्” ॥ अस्य गुणाः । अतिमधुरत्वम् । शीतत्वम् । कषा- यत्वम् । कैश्यभावनत्वम् । कफपित्तहरत्वम् । सारकत्वम् । दीपनत्वम् । पाचनत्वञ्च । इति राज- निर्घण्टः ॥ तत्पुष्पगुणौ । श्लेष्मकारित्वम् । ग्राहि- त्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥
कुन्दः, पुं, कुन्दुरुनामगन्धद्रव्यम् । (अस्य पर्य्याया यथा ॥ “कुन्दुरुस्तु मुकुन्दः स्यात् सुगन्धः कुन्द इत्यपि” ॥ इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) भ्रमियन्त्रम् । कुँद् इति भाषा । कुवेरस्य निधि- विशेषः । इति मेदिनी ॥ करवीरवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (कुन्दपुष्पवर्ण इव श्वेततया सत्ययुगे हंसावतारत्वाच्च । विष्णुः । यथा महा- भारते १३ । १४९ । १०० । “कुमुदः कुन्दरः कुन्दः पर्ज्यन्यः पवनोऽनिलः” ॥ [] यद्वा कुं पृथ्वीं कश्यपाय दत्तवान् । दा + कः । द्वितीयाया अलुक् । परशुरामावतारे क्षत्रिय- हत्यापापशुद्ध्यर्थं मारीचाय अश्वमेधयज्ञे महा- दानस्य दक्षिणास्वरूपवसुन्धरादानादस्य तथा- त्वम् । तत्कथा यथा हरिवंशे । “सर्व्वपापविशुद्ध्यर्थं वाजिमेधेन चेष्टवान् । तस्मिन् यज्ञे महादाने दक्षिणां भृगुनन्दनः । मारीचाय ददौ प्रीतः कश्यपाय वसुन्धराम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-143-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कुन्द" आता है (11)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें