🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:39:15 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कश्यप
kaśyapa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कश्यप संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक वैदिककालीन ऋषि का नाम । विशेष—ऋग्वेद में इनके हुए अनेक मत्र हैं ।
२. एक प्रजापति का नाम ।
३. कछुआ । कच्छप ।
४. एक प्रकार की मछली ।
५. एक प्रकार का मृग ।
६. सप्तर्षिमंडल के एक तारे का नाम ।
कश्यप वि॰ [सं॰]
१. काले दाँतवाला ।
२. मद्यप । शराबी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कश्यप mfn. (fr. कश्य + 2. प) having black teeth Comm. on KātyŚr. x, 2, 35
कश्यप m. a tortoise (कच्छप), VS. xxiv, 37; AitBr.; ŚBr.
a sort of fish, W.
a kind of deer (cf. काश्यप), L.
a class of divine beings associated with Prajāpati, AV.; TS.; VS.
कश्यप m. pl. a class of semidivine genii connected with or regulating the course of the sun, AV. xiii, 1, 23; TĀr. i, 8; PārGṛ. ii, 9, 13
कश्यप m. N. of a mythical Ṛṣi, AitBr.; ŚBr.
of an ancient sage, VS.; AV. &c., (a descendant of Marīci and author of several hymns of the Ṛg-veda, RV.; AV.; ŚBr.; he was husband of Aditi and twelve other daughters of Dakṣa, MBh. i, 2598; Mn. ix, 129; by Aditi he was father of the Ādityas [cf. काश्यपेय] TS.; ŚBr.; and of Vivasvat, R.; and of Viṣṇu in his वामन अवतार, R.; BhP.; VP.; by his other twelve wives he was father of demons, nāgas, reptiles, birds, and all kinds of living things; from the prominent part ascribed to him in creation he is sometimes called Prajā-pati; he is one of the seven great Ṛṣis and priest of Paraśu-rāma and Rāma-candra; he is supposed by some to be a personification of races inhabiting the Caucasus, the Caspian, Kaśmīr, &c.)
a patronymic from Kaśyapa, ŚBr.
the author of a Dharmaśāstra called Kaśyahollara-saṃhitā; the constellation Cancer (cf. Pers. kashaf), VP.
कश्यप m. pl. the descendants of Kaśyapa, AitBr.; ĀśvŚr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (265,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कश्यपः a. Having black teeth. --पः 1 A tortoise. --2 A sort of fish. --3 A kind of deer. --4 N. of a Ṛṣi, the husband of Aditi and Diti, and thus the father both of gods and demons, (so called because he drank कश्य ‘liquor;’ cf. कश्यपस्तस्य पुत्रोऽभूत् कश्यपानात् स कश्यपः । Mārk. P.) [He was the son of Marīci, the son of Brahmā. He bears a very important share in the work of creation. According to Mahābhārata and other accounts, he married Aditi and 12 other daughters of Dakṣa, and begot on Aditi the twelve Ādityas. By his other twelve wives he had a numerous and very diversified progeny: serpents, reptiles, birds, demons, nymphs of the lunar constellation. He was thus the father of gods, demons, men, beasts, birds and reptiles-in fact of all living beings. He is therefore often called Prajāpati]. --Comp. --नंदनः an epithet of Garuḍa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0390-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कश्यपः, पुं, (कश्यं सोमरसादिजनितं मद्यं पिब- तीति । कश्य + पा + क । अस्य नामनिरुक्ति- र्यथा मार्कण्डेयपुराणे । १०४ । ३ । “ब्रह्मणस्तनयो योऽभूत् मरीचिरिति विश्रुतः । कश्यपस्तस्य पुत्त्रोऽभूत् कश्यपानात् स कश्यपः” ॥) मुनिभेदः । कलागर्भजो मरीचिमुनेरौरसः पुत्त्रः । अस्य भार्य्या दक्षस्य सप्तदशकन्याः । तासां तत्पु- त्त्राणाञ्च नामानि यथा । अदितेर्देवाः १ दिते- र्दैत्याः २ दनोर्दानवाः ३ काष्ठाया अश्वादयः ४ अरिष्टाया गन्धर्व्वाः ५ सुरसाया राक्षसाः ६ इलाया वृक्षाः ७ मुनेरप्सरोगणाः ८ कोधवशायाः सर्पाः ९ ताम्रायाः श्येनगृध्रादयः १० सुरभेर्गो- महिषाः ११ सरमायाः श्वापदाः १२ तिमेर्यादो- गणाः १३ विनताया गरुडारुणौ १४ कद्रोर्नागाः १५ पतङ्ग्याः पतङ्गाः १६ यामिन्याः शलभाः १७ । इति श्रीभागवतम् ॥ * ॥ (मार्कण्डेयपुराणमते अस्य त्रयोदशभार्य्याः । यदुक्तं तत्रैव १०४ अध्याये । अदितिः १ दितिः २ दनुः ३ विनता ४ खसा ५ कद्रुः ६ मुनिः ७ क्रोधा ८ रिष्टा ९ इरा १० ताम्रा ११ इला १२ प्रधा १३ । महाभारतमतेऽपि अस्य त्रयोदश भार्य्या । यदुक्तं तत्रैव १ । ६५ । ११--१३ । “मरीचेः कश्यपः पुत्रः कश्यपात्तु इमाः प्रजाः । प्रजज्ञिरे महाभागा दक्षकन्यास्त्रयोदश ॥ अदितिर्दितिर्दनुः काला दनायुः सिंहिका तथा । क्रोधा प्राधा च तिश्वा च विनता कपिला मुजिः । कद्रुश्च मनुजव्याघ्र ! दक्षकन्यैव भारत” ! ॥ परमेश्वरस्यैव कश्यप इति नामास्ति । यथा, “तेनैवेमाः सर्व्वाः प्रजाः उत्पादितास्तस्मात् सर्व्वा इमाः प्रजाः काश्यप्य इत्युच्यन्ते । कश्यपः कस्मात् पश्यको भवतीति निरुक्त्या पश्यतीति पश्यः सर्व्वज्ञतया सकलं जगद्विजानाति स पश्यः । पश्य एव निर्भ्रमतयातिसूक्ष्ममपि वस्तु यथार्थं जानात्येवातः पश्यक इति । आद्यन्ताक्षरविप- [] र्य्ययासिद्धेः सिंहः कृतेस्तर्कुरित्यादिवत् कश्यप इति हयवरट् इत्येतस्योपरि महाभाय्यप्रमाणेन पदं सिध्यति” ॥ इति दयानन्दकृतायां वेदभाष्यो- पक्रमणिकायां २९१ सङ्ख्यकपत्रे ॥ कश्यं अज्ञानं अविद्यामित्यर्थः । तत्पिबति शोषयति नाश- यति । यद्वा कश्यं विज्ञानघनम् पाति रक्षति स्वात्मनीति । परब्रह्म । तथा च तापनिश्रुतिः २ । ११ ॥ “सा होवाच गान्धर्व्वी ऋषिं वै दुर्व्वाससं कोऽयं ब्रह्मन् ! दा एतस्य प्रजालोकस्य पालयिता भर्त्ता वा जगतः । सहोवाच तत्त्ववित् प्रवरो महान् दुर्व्वासाः । तदेव ब्रह्म वा आत्मा एतस्य पाता हर्त्ता प्रजानां गोप्ता वावह कश्यपो ह योऽयम- ज्ञानभोक्ता गान्धर्व्वि” ॥ कच्छपः । तथा च शतपथब्राह्मणे-- “स यत्कूर्म्मो नाम । प्रजापतिः प्रजा असृजत यदसृजताकरोत्तद्यदकरोत्तस्मात् कूर्म्मः कश्यपो वै कूर्म्मस्तस्मादाहुः सर्व्वाः प्रजाः काश्यप्यः” ॥ यथा यजुर्व्वेदे २४ । २७ । “अपामुद्रो मासां कश्यपः” । “कश्यपः कच्छपः” । इति वेददीधितिः ॥ कश्यं मद्यं पिबतीति । कश्य + पा + क । “सुरापः श्यावदन्तः स्यात्” । इति वचनात्तथात्त्वम् । श्यावदन्ते त्रि, यथा, कात्यायनश्रौतसूत्रे १० । २ । ३५ । “प्रसृप्तेभ्यश्चान्यत् कण्वकश्यपयाचमानवर्ज्जम्” ॥) मृगविशेषः । इति मेदिनी ॥ मत्स्यभेदः । इति विश्वः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-069-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कश्यप" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें