🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:08:30 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शंख
śaṃkha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
निधि (ख़ज़ाने) के नाम (1.1.86) निधि · शेवधि · पद्म
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शंख संज्ञा पुं॰ [सं॰ शङ्ख]
१. एक प्रकार का बड़ा घोंघा जो समुद्र में पाया जाता है । विशेष—इसे एक प्रकार का जलजंतु, जिसे शंख कहते हैं, अपने रहने के लिये तैयार करता है । लोग इस जंतु को मारकर उसका यह कलेवर बजाने के उपयोग में लाते हैं । यह बहुत पवित्र समझा जाता है और देवता आदि के सामने तथा लड़ाई के समय मुँह से फूँककर बजाया जाता है । पुराणों के अनुसार विष्णु भगवान् के चारों हाथों में से एक हाथ में शंख भी रहता है । इसके दो भेद होते हैं । एक दक्षिणावर्त्त और दूसरा वामावर्त्त । इनमें से दक्षिणावर्त्त बहुत कम मिलता है । वैद्यक के अनुसार यह नेत्रों को हितकारी, पित, कफ, रुधिरविकार विषविकार, वायुगोला, शूल, श्वास, अजीर्ण, संग्रहणी और मुँहासे को नष्ट करनेवाला माना गया है । दक्षिणावर्त में इससे भी अधिक गुण होते हैं । कहते है, जिसके घर में यह रहता है, उसके धन की अधिक वृद्धि होती है । वामावर्त्त ही अधिक मिलता है और यही औषध के काम आता है । जो शंख उज्वल और चमकदार होता है, वह उत्तप्त समझा जाता है । इसको विधिपूर्वक शुद्ध कर भस्म बनाकर देने से सब प्रकार के ज्वर, सब प्रकार की खाँसी, श्वास, अतिसार आदि रोगों में उचित अनुपान से अत्यंत लाभकारी है । यह स्तंभक और वाजीकरण भी है । इसकी मात्रा चार रत्ती से डेढ़ माशे तक है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शङ्ख m. n. (ifc. f(आ). ) a shell, (esp.) the conch-shell (used for making libations of water or as an ornament for the arms or for the temples of an elephant; a conch-shell perforated at one end is also used as a wind instrument or horn; in the battles of epic poetry, each hero being represented as provided with a conch-shell which serves as his horn or trumpet and often has a name), AV. &c. &c., IW. 403
a partic. high number (said to = a hundred billions or 100, 000 krores), MBh.
शङ्ख m. the temporal bone, temple (accord. to some also ‘the bone of the forehead’ or ‘frontal bone’), Yājñ.; MBh. &c.
an elephant's cheek or the part between the tusks (हस्ति-दन्त-मध्य), L.
N. of the teeth of an elephant 23 years old, VarBṛS.
Unguis Odoratus, L.
a partic. Mantra, Gobh.
a kind of metre, Ked.;
N. of one of Kubera's treasures and of the being presiding over it, MBh.; Kāv. &c.
a military drum or other martial instrument, W.
N. of one of the 8 chiefs of the Nāgas (q.v.), MBh.; Hariv.; Pur.
of a Daitya (who conquered the gods, stole the Vedas, and carried them off to the bottom of the sea, from whence they were recovered by Viṣṇu in the form of a fish), ib.
of a demon dangerous to children, ĀpGṛ., Sch.
of a mythical elephant, R.
N. of various men (pl. N. of a Gotra), AV. &c. &c.
of a son of Virāṭa, MBh.
of a son of Vajra-nābha, Hariv.; Pur.
of a law-giver (often mentioned together with his brother Likhita, q.v.), Yājñ.; MBh. &c. (cf. comp. below)
of the author of RV. x, 15 (having the patr. Yāmāyana.), Anukr.
of another poet, Cat.
of a country in the south of India (said to abound in shells), VarBṛS. (cf. g. शण्डिकादि)
of a mountain, Hariv.; Pur.
of a forest, VP.
शङ्ख [cf. Gk., κόγχη; Lat. concha, cangius.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1047,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शंखः --खं [शम्-ख Uṇ. 1. 102] 1 The conch-shell, a shell; न श्वेतभावमुज्झति शखः शिखिभुक्तमुक्तोपि Pt. 4. 110; शंखान् दध्मुः पृथक् पृथक् Bg. 1. 18. --2 The bone on the forehead; शंखांतरद्योति विलोचनं यत् Ku. 7. 33. --3 The temporal bone. --4 The part between the tusks of an elephant. --5 A hundred billions. --6 A military drum or other martial instrument. --7 A kind of perfume (नर्खा). --8 One of the nine treasures of Kubera. --9 N. of a demon slain by Viṣṇu. --10 N. of the author of a Smṛti (mentioned in conjunction with लिखित q. v.). --Comp. --उदकं the water poured into a conch-shell. --कारः, --कारकः a shell-cutter, described as a kind of mixed caste --क्षीरं an impossibility; cf. खपुष्प. --चरी, --चर्ची a mark made with sandal (on the forehead.). --चूर्णं powder produced from shells. --जः a large pearl (of the shape of a pigeon's egg). --द्रावः, --द्रावकः a solvent for dissolving shells. --ध्मः, --ध्मा m. a shell-blower; conch-blower. --ध्वनिः the sound of a conch (sometimes, but erroneously, used to denote a cry of alarm or despair). --पालः an epithet of the sun. --प्रस्थः a spot on the moon. --भृत् m. an epithet of Viṣṇu. --मुखः an alligator. --मुक्ता the mother of pearls. --लिखितः a righteous or just king. (-dual) N. of two writers of Smṛtis. --स्वनः the sound of a conch.
शंखः --खं [शम्-ख Uṇ. 1. 102] 1 The conch-shell, a shell; न श्वेतभावमुज्झति शखः शिखिभुक्तमुक्तोपि Pt. 4. 110; शंखान् दध्मुः पृथक् पृथक् Bg. 1. 18. --2 The bone on the forehead; शंखांतरद्योति विलोचनं यत् Ku. 7. 33. --3 The temporal bone. --4 The part between the tusks of an elephant. --5 A hundred billions. --6 A military drum or other martial instrument. --7 A kind of perfume (नर्खा). --8 One of the nine treasures of Kubera. --9 N. of a demon slain by Viṣṇu. --10 N. of the author of a Smṛti (mentioned in conjunction with लिखित q. v.). --Comp. --उदकं the water poured into a conch-shell. --कारः, --कारकः a shell-cutter, described as a kind of mixed caste --क्षीरं an impossibility; cf. खपुष्प. --चरी, --चर्ची a mark made with sandal (on the forehead.). --चूर्णं powder produced from shells. --जः a large pearl (of the shape of a pigeon's egg). --द्रावः, --द्रावकः a solvent for dissolving shells. --ध्मः, --ध्मा m. a shell-blower; conch-blower. --ध्वनिः the sound of a conch (sometimes, but erroneously, used to denote a cry of alarm or despair). --पालः an epithet of the sun. --प्रस्थः a spot on the moon. --भृत् m. an epithet of Viṣṇu. --मुखः an alligator. --मुक्ता the mother of pearls. --लिखितः a righteous or just king. (-dual) N. of two writers of Smṛtis. --स्वनः the sound of a conch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1030-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शङ्ख पु० न० शम--ख । १ स्वनामख्याते समुद्रजाते पदार्थे अमरः । २ ललाटास्थ्नि, ३ निधिभेदे, ४ नखीनामगन्ध- द्रव्ये मेदि०, ५ कर्णसमीपस्थे--अस्थ्नि, ६ नागभेदे, ७ ह- स्तिदन्तमध्ये त्रिका० । ८ दशनिखर्वसंख्यायां, ९ तत्- संख्याते च । तस्य शङ्खचूडासुरास्थितस्तदुत्पत्तिः ब्रह्मवै० प्रकृ० १८ अ० उक्ता यथा । “अथ शम्भुर्हरेः शूलं जग्राह दानवं प्रति । ग्रीष्म- मध्याह्नमार्त्तण्डसमानरुचमुत्तमम् । शूलञ्च भ्रमणं कृत्वा पपात दानवोपरि । चकार भस्मसात्तञ्च सरथञ्चा- बलीलया । स शिवस्तेन शूलेब दानवस्यास्थिजालकम् । प्रेम्णा च प्रेरयामास लवणोदे च सागरे । अ- स्थिभिः शङ्खचूडस्य शङ्खजातिर्बभूव ह । मानाप्रकार रूपा च शश्वत् पूता सरार्चने । प्रशस्तं शङ्खतोयञ्च देवानां प्रीतिदं परम् । तोर्थतोयस्वरूपञ्च पवित्रं शम्भुना विना । शङ्खशब्दो भवेद्यत्र तत्र लक्ष्मीश्च सु- स्थिरा । स स्नातः सर्वतीर्थेषु यः स्नातः शङ्खवारिणा । शङ्खे हरेरधिष्ठानं यतः शङ्कस्ततो हरिः । तत्रैव स- ततं लक्ष्मीर्दूरीभूतसमङ्खलम् । स्त्रीणाञ्च शङ्खध्वनिभिः [] शूद्राणाञ्च विशेषतः । भीता रुष्टा याति लक्ष्मीः स्थल- मन्यत् स्थलात्ततः” १० मुद्राभेदे तन्त्रसा० । ११ प्रस्तरभेदे । युक्तिकल्पतरौ तल्लक्षणादि यथा “क्षी- रोदकूलेऽपि सुराष्ट्रदेशे तदन्यतोऽपि प्रभवन्ति शङ्खाः । अरुष्कवर्णाः शशिशुभ्रभासः सुसूक्ष्मवक्त्रा गुरुवो म- हान्तः । ते वामदक्षिणावर्त्तभेदेन द्बिविधा मताः । दक्षिणावर्त्तशङ्खस्तु कुर्य्यादायुर्यशोधनम् । तेनैव शिरसा यस्तु श्रद्दधानः प्रतीच्छति । वारि हित्वा स पापानि पुण्यमाप्नोति मानवः । वृत्तत्वं स्निम्धताच्छत्वं शङ्खस्येति गुणत्रयम् । आवर्त्तभङ्गदोषो हि हेमयागाद्विनश्यति । ब्रह्मादिजातिभेदेन स पुनश्चतुर्विधः” । “ये स्निग्धमसृणाकारा मृदवो लघवस्तथा । ब्राह्मणाः प्रस्तराज्ञेयाः सर्वकर्मसु शोभनाः । ये दृढाङ्गाः सुगुरव- तथांशांशविभागिनः । अश्मानः क्षत्रियाज्ञेयाः कर्क- शाङ्गास्तथैव च । मृदवो गुरुवो ये तु ये स्नेहेनेव रक्षिताः । ते वैश्याः स्वविभक्तांशा युजन्ते सर्वकर्मसु । ये कर्करावृताङ्गाश्च कर्करा ये प्रतिष्ठिताः । येऽत्यन्तगुरुवः स्निग्धास्ते शूद्राः प्रस्तराधमाः । इति प्रोक्तमशेषेण सम्यक् पाषाणलक्षणम् । विचार्य्य मतिमान् कार्य्ये नि- योक्तव्यं विचक्षणैः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5079-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शंख" आता है (50)
दर शंखबहुनाद शंखवारिभव शंखदैवारिप शंखसूचिकामुख शंखसिंधुपुष्प शंखजलक शंखकंबुक कंबु । शंखकोशस्थ सुश्रुत के अनुसार पाँच प्रकार के जीवों में से एक । शंख, घोंघा आदि इसी …शुक्लवर्ग उच्चटा वस्तुओं का समूह । वैद्यक में श्वेत वस्तुओं का वर्ग । जैसे, शंख,…सुनाद शंखसुस्वन शंखअंकधारण तप्त मुद्रा के चिह्नों का दगवाना । शंख, चक्र, त्रिशुल आदि के सांप्रदाय…चूना एक प्रकार का तीक्ष्ण क्षार भस्म जो पत्थर, कंकड, मिट्टी, सीप, शंख या मो…नाकूस शंख । कंबुअंकधारी तप्त मुद्रा के चिह्न धारण करनेवाल । शंख, चक्र, त्रिशूल आदि के सांप्रदा…कोशवासी सीप, शंख, घोंघा आदि में रहनेवाले जीवजंतुकंवु शंख का कीड़ाश्वास्थि एक प्रकार का रत्न या बहुमूल्य पत्थर जो काँसे, रूपे, शंख, कुमुद आदि के …नाग सर्प । साँप । मुहा॰— नाग खेलना = ऐसा कार्य करना जिसमें प्राण का भय हो …अंकन चिह्न करना । निशान करनाअब्ज जल से उत्पन्न वस्तुकंबु चितकबरा । अनेक वर्णों कानिधि गड़ा हुआ खजाना । खजाना । विशेष—पृथ्वी में गढ़ा हुआ धन यदि राजा को मिले…पाताल पुरुणानुसार पुथ्वी के नीचे के सात लोकों में से सातवाँशुक्ति सीप । सीपीजलज जल में उत्पन्न होनेवाला । जो जल में उत्पन्न होवारिज कमलशंबूक एक तपस्वी शूद्र । विशेष—शूद्र होने के कारण इसकी कठोर तपस्या के प्रभाव …क्षीरज चंद्रमाजलकरंक नारियलमहानाद हाथीवारिचर पानी में रहनेवाले जंतुदीर्घनाद जिससे भारी शब्द निकले । जिसकी आवाज दूर तक फैलेभारतवर्ष पुराणानुसार जंबू द्वीप के अंतर्गत नौ वर्षों या खंडों में से एक जो हिमा…हरिप्रिय कदबअंबुमात्रज जल में ही उत्पन्न होनेवाला । जलीयअब्धिज समुद्र से पैदा हुई वस्तुबहुस्वन उल्लूमुखवाद्य मुँह से बम् बम् शब्द करना । (शिवपूजन में)कोशज रेशमसुस्वर सुंदर या उत्तम स्वरयुक्त । जिसका सुर या कंठध्वनि मधुर हो । सुकंठ । सुर…वारिजात कमलछाप वह चिह्न जो किसी रंग पुते हुए साँचे को किसी वस्तु पर दबाकर बनाया जाय ।…बनज कमलछापा ऐसा साँचा जिसपर गीला रंग या स्याही आदि पोतकर किसी वस्तु अर उसकी अथवा उ…सिंघ पु ‡ संज्ञा पुं॰अष्टकुल पुराणानुसार सर्पों के आठ कुल; यथा— शेष वासुकि, कंबल कर्कोंटिक, पद्म, म…उदधिसुत वह पदार्थ जो समुद्र से उत्पन्न हो या समझा जाता होपंचमहाशब्द पाँच प्रकार के बाजे जिन्हे एक साथ बजवाने का अधिकार प्राचीन काल में राज…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें