🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:56:58 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पद्म
padma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
निधि (ख़ज़ाने) के नाम (1.1.86) निधि · शेवधि · शंख
महापद्म, पद्म, शंख, मकर, कच्छप, मुकुन्द, कुन्द, नील और खर्व (1.1.87) महापद्म · शंख · मकर · कच्छप · मुकुन्द · कुन्द · नील · खर्व
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पद्म संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कमल का फूल या पौधा ।
२. सामुद्रिक के अनुसार पैर में का एक विशेष आकार का चिह्न जो भाग्य- सूचक मान जाता हैं ।
३. किसी स्तंभ के सातवें भाग का नाम (वास्तुविद्या ) ।
४. विष्णु के एक आयुध का नाम ।
५. कुबेर की नौ निधियों में से एक निधि । गले में पहनने का एक प्रकार का गहना ।
७. शरीर पर का सफेद दाग ।
८. हाथी के मस्तक या सूँड़ पर बने हुए चित्र विचित्र चिह्न ।
९. पदम या पदमाख वृक्ष ।
१०. साँप के फन पर बने हुए चित्रविचित्र चिह्न ।
११. एक ही कुरसी पर बना हुआ, एक ही शिखर का आठ हाथ चौड़ा घर (वास्तुविद्या) ।
१२. एक नाग का नाम ।
१३. सीसा ।
१४. पुष्करमूल ।
१५. गणित में सोलहवें स्थान की संख्या (१०० नील) जो इस प्रकार लिखी जाती हैं—१००,॰॰,॰॰,॰॰,॰॰,॰॰,॰॰० ।
१६. बौद्धों के आनुसार एक नक्षत्र का नाम ।
१७. पुराणानुसार एक कल्प का नाम ।
१८. तंत्र के अनुसार शरीर के भीतरी भाग का एक कल्पित कमल जो सोने के रंग का और बहुत ही प्रकाशमान माना जाता है ।
१९. सोलह प्रकार के रतिबंधों में से एक ।
२०. बलदेव क ा एक नाम ।
२१. पुराणानुसार एक नरक का नाम ।
२२. एक प्राचीन नगर का नाम ।
२३. पुराणानुसार जंबू द्वीप के दक्षिणपश्चिम का एक देश ।
२४. कार्तिकेय के एक अनुचर का नाम ।
२५. जैनों के अनुसार भारत के नवें चक्रवर्ती का नाम ।
२६. एक पुराण का नाम । दे॰ पुराण ।
२७. एक वर्णवृत्त जिसके प्रत्येक चरण में एक नगण, एक सगण और अंत में लघु गुरु होते हैं । जैसे,—कब पहुंचे सद्म री । लखहुँ पद पद्म री ।
२८. दे॰ पद्मव्यूह ।
२९. दे॰ पद्मासन ।
३०. दे॰ पद्मा (नदी) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पद्म m. n. (2. or 3. पद्?) a lotus (esp. the flower of the lotus-plant Nelumbium Speciosum which closes towards evening; often confounded with the water-lily or Nymphaea Alba), MBh.; Kāv. &c. (ifc. f(आ). )
the form or figure of a lotus, R.; MārkP. (a N. given by the Tāntrikas to the 6 divisions of the upper part of the body called Cakras q.v.)
a partic. mark or mole on the human body, R.
red or coloured marks on the face or trunk of an elephant, L.
a partic. part of a column or pillar, Var.
a kind of temple, ib.
an army arrayed in the form of a lotus, Mn.; MBh.
a partic. posture of the body in religious meditation, Vedānt. (cf. पद्मासन)
a kind of coitus, L.
one of the 9 treasures of Kubera (also personified), R.
one of the 8 treasures connected with the magical art called Padminī, MBh.; Hariv. &c.
a partic. high number (1000 millions or billions), MBh.; R. &c.
a partic. constellation, Var.
N. of a partic. cold hell, Buddh.
a partic. fragrant substance, MBh. (v.l. ˚मक)
the root of Nelumbium Speciosum, L.
a species of bdellium, L.
lead, L.
पद्म m. a species of plant, L.
an elephant, L.
a species of serpent, Suśr.
N. of Rāma (son of Daśa-ratha), Śatr.
of two serpent-demons, MBh.; R. &c.
of one of the attendants of Skanda, MBh.
of a mythical Buddha, MWB. 136 n. 1.
(with Jainas) N. of the 9th Cakra-vartin in Bhārata and of one of the 9 white Balas
N. of a king, MBh.
of a prince of Kaśmīra (founder of Padma-pura and of a temple; see पद्म-स्वामिन्), Rājat.
of another man, ib.
of a Brāhman, Lalit.
of a mythical elephant, R. (cf. महा-पद्म)
of a monkey, R.
of a mountain, Var.
पद्म mfn. lotus-hued, being of the colour of a lotus, ṢaḍvBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (584,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पद्म a. [पद्-मन्] Lotus-hued. --द्मं 1 A lotus (m. also in this sense); पद्मपत्रस्थितं तोयं धत्ते मुक्ताफलश्रियं. --2 A lotus-like ornament. --3 The form or figure of a lotus. --4 The root of a lotus. --5 The coloured marks on the trunk and face of an elephant. --6 An army arrayed in the form of a lotus. --7 A particular high number (one thousand billions). --8 Lead. --9 N. given by the Tāntrikas to the six divisions of the upper part of the body called Cakras. --10 A mark or mole on the human body. --11 A spot. --12 N. of a particular part of a column. --द्मः 1 A kind of temple. --2 An elephant. --3 A species of serpent. --4 An epithet of Rāma. --5 One of the nine treasures of Kubera, see नवनिधि. --6 A kind of coitus or mode of sexual enjoyment. --द्मा 1 N. of Lakṣmī, the goddess of fortune, and wife of Viṣṇu; (तं) पद्मा [] पद्मातपत्रेणभेजे साम्राज्यदीक्षितं R. 4. 5. --2 Cloves. --Comp. --अक्ष a. lotuseyed. --(क्षः) an epithet of Viṣṇu or the sun. --(क्षं) the seed of a lotus. --अंतरं --रः a lotus-leaf. --आकरः {1} a large tank or pond abounding in lotuses. {2} a pond or pool of water in general. {3} a lotus-pool. {4} an assemblage of lotuses; Bh. 2. 73. --आलयः an epithet of Brahman, the creator. --(या) {1} an epithet of Lakṣmī. {2} cloves. --आसनं {1} a lotus-seat; Ku. 7. 86. {2} a particular posture in religious meditation; ऊरुमूले वामपादं पुनस्तु दक्षिणं पदं । वामोरौ स्थापयित्वा तु पद्मासनमिति स्मृतं ॥ --(नः) {1} an epithet of Brahman, the creator. {2} of Śiva. {3} of the, sun. --आह्वं cloves. --उद्भवः an epithet of Brahman. --कर, --हस्त a. holding a lotus. --(रः, --स्तः) {1} an epithet of Viṣṇu. {2} a lotus-like hand. {3} N. of the sun. --(रा, --स्ता) N. of Lakṣmī. --कर्णिका {1} the pericarp of a lotus. {2} the central part of an army arrayed in the form of a lotus. --कलिका a lotus-bud, an unblown lotus. --काष्ठं a fragrant wood used in medicine. --केशरः --रं the filament of a lotus. --कोशः, --कोषः {1} the calyx of a lotus. {2} a position of the fingers resembling the calyx of a lotus. --खंडं, --षंडं a multitude of lotuses. --गंध, गंधि a. lotus-scented, or as fragrant as or smelling like a lotus. (--धं, --गंधि n.) = पद्मकाष्ठ q. v. --गर्भः {1} an epithet of Brahman. {2} of Viṣṇu. {3} of Śiva. {4} the sun. {5} the inside or middle of a lotus. --गुणा, --गृहा {1} an epithet of Lakṣmī, the goddess of wealth. {2} cloves. --जः, --जात, --भवः, --भूः, --योनिः, संभवः epithets of Brahman, the lotusborn god. --तंतुः the fibrous stalk of a lotus. --नाभः, --भिः an epithet of Viṣṇu. --नालं a lotus-stalk. --निधिः a treasure of the value of a Padma. --पाणिः {1} an epithet of Brahman. {2} N. of Buddha. {3} N. of the sun. {4} of Viṣṇu. --पुष्पः the Karṇikāra plant. --बंधः a kind of artificial composition in which the words are arranged in the form of a lotus-flower; see K. P. 9 ad loc. --बंधुः {1} the sun. {2} a bee. --बीजं the seed of a lotus. --भासः an epithet of Śiva. --मालिनी the goddess [] of wealth. --रागः, --गं a ruby; R. 13. 53; 17. 23; Ku. 3. 53. --रूपा an epithet of the goddess of wealth. --रेखा a figure on the palm of the hand (of the form of a lotus-flower) which indicates the acquisition of great wealth. --लांछनः {1} an epithet of Brahman. {2} Kubera. {3} the sun. {4} a king. --(ना) {1} an epithet of Lakṣmī, the goddess of wealth. {2} or of Sarasvatī, the goddess of learning. {3} N. of Tārā. --वासा an epithet of Lakṣmī. --समासनः an epithet of Brahman. --स्नुषा {1} an epithet of Gaṅgā. {2} of Lakṣmī. {3} of Durgā. --हासः an epithet of Viṣṇu.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0664-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पद्म न० पद--मन् । १ कमले २ गजमुखादिस्थे विन्दसमुदाये कमलाकारेण सैन्यादेरभिनिवेशनरूपे ३ व्यूहभेदे ४ नि- धिभेदे “अर्वुदमब्ज” मिति पद्मपर्य्यायाब्जनाम्नोक्तायां ५ दशार्वुदसंख्यायां ६ तत्संख्यातेषु ७ पुष्करमूले ८ सीसके धातौ ९ शरोरस्थे नाडीचक्रभेदे च मेदि० १० पद्मका- ष्ठोषधौ धरणिः । देहस्थपद्मानि च चक्रत्वेन प्रसिद्धानि तानि च चक्रशब्दे २८०८ पृ० दर्शितानि । कमले पु० न० अमरे स्थितं तत्रास्य पुंस्त्वमप्रयुक्तदोषयुक्तमित्यालङ्का- रिकाः । ११ दाशरथौ १२नागभेदे पु० धरणिः । १३ जिन- चक्रवर्त्तिभेदे पु० हेम० १४ रतिवन्धभेदे पु० “हस्ताभ्याञ्च समालिङ्ग्य नारी पद्मासनोपरि । रमेदुगाढं समाकृष्य बन्धोऽयं पद्मसंज्ञकः” रतिम० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4225,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पद्मं, क्ली पुं, (पद्यते इति । पद गतौ + “अर्त्तिस्तु- सुहुस्रिति ।” उणां । १ । १३९ । इति मन् । यद्वा, पद्मा लक्ष्मीरस्त्यस्मिन् । “अर्श आदि- भ्योऽच् ।” ५ । २ । १२३ । इति अच् ।) स्वनाम- ख्यातपुष्पविशेषः । तत्पर्य्यायः । नलिनम् २ अरविन्दम् ३ महोत्पलम् ४ सहस्रपत्रम् ५ कमलम् ६ शतपत्रम् ७ कुशेशयम् ८ पङ्केरु- हम् ९ तामरसम् १० सारसम् ११ सरसी- रुहम् १२ विसप्रसूनम् १३ राजीवम् १४ पुष्क- रम् १५ अम्भोरुहम् १६ । इत्यमरः । १ । १० । ३९-४० ॥ पङ्कजम् १७ अम्भोजम् १८ अम्बु- जम् १९ सरसिजम् २० श्रीवासम् २१ श्रीपर्णम् २२ इन्दिरालयम् २३ जलेजातम् २४ अब्जम् २५ कञ्जम् २६ नलम् २७ नालीकम् २८ नालिकम् २९ वनजम् ३० अम्लानम् ३१ पुटकम् ३२ अब्जः ३३ । इति शब्दरत्नावली ॥ अस्य गुणाः । कषायत्वम् । मधुरत्वम् । शीतत्वम् । पित्त- कफास्रनाशित्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ अव- शिष्टम् कमलशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ * ॥ पद्मकम् । [] तच्च गजस्य मुखादिस्थो बिन्दुसमूहः । व्यूह- विशेषः । (यथा, मनुः ७ । १८८ । “यतश्च भयमाशङ्केत्ततो विस्तारयेद्बलम् । पद्मेन चैव व्यूहेन निविशेत सदा स्वयम्” ॥) निधिभेदः । (यथा, महाभारते । २ । १० । ३६ । “निधिप्रवरमुख्यौ च शङ्खपद्मौ धनेश्वरौ । सर्व्वान्निधीन् प्रगृह्याथ उपास्तां वै धनेश्वरम्” ॥) संख्यान्तरम् । तच्च दशार्वुदम् । (यथा, महा- भारते । “अयुतम् प्रयुतञ्चैव पद्मम् खर्वमथार्व्वुदम्” ॥) दशशङ्खश्च इति मेदिनी ॥ पद्मकाष्ठौषधिः । इति धरणिः ॥ पुष्करमूलम् । सीसकम् । इति राज- निर्घण्टः (कल्पविशेषः । यथा, मार्कण्डेये ४७ । ३ ॥ “पद्मावसाने प्रलये निशासुप्तोत्थितः प्रभुः । सत्त्वोद्रिक्तस्तदा ब्रह्मा शून्यं लोकमवैक्षत” ॥) शरीरस्थषट्पद्मानि यथा, -- “मूलाधारे त्रिकोणाख्ये इच्छाज्ञानक्रियात्मके । मध्ये स्वयम्भुलिङ्गन्तु कोटिसूर्य्यसमप्रभम् ॥ तदूर्द्ध्वे कामबीजन्तु कलशान्तीन्दुनादकम् । तदूर्द्ध्वे तु शिखाकारा कुण्डली ब्रह्मविग्रहा ॥ तद्वाह्ये हेमवर्णाभम् व-स-वर्णचतुर्द्दलम् । द्रुतहेमसमप्रख्यं पद्मं तत्र विभावयेत् ॥ तदूर्द्ध्वेऽग्निसमप्रख्यं षड्दलं हीरकप्रभम् ॥ वादिलान्तषड्र्णेन युक्ताधिष्ठानसंज्ञकम् ॥ मूलमाधारषट्कानां मूलाधारं ततो विदुः ॥ १ ॥ स्वशब्देन परं लिङ्गं स्वाधिष्ठानं ततो विदुः ॥ २ ॥ तदूर्ड्घे नाभिदेशे तु मणिपूरं महत्प्रभम् । मेघाभं विद्युदाभञ्च बहुतेजोमयं ततः ॥ मणिवद्भिन्नं तत् पद्मं मणिपूरं तथोच्यते । दशभिश्च दलैर्युक्तं डादिफान्ताक्षरान्वितम् ॥ शिवेनाधिष्ठितं पद्मं विश्वालोकैककारणम् ॥ ३ ॥ तदूर्ड्घेऽनाहतं पद्ममुद्यदादित्यसन्निभम् । कादिठान्ताक्षरैरर्कपत्रैश्च समधिष्ठितम् ॥ तन्मध्ये वाणलिङ्गन्तु सूर्य्यायुतसमप्रभम् । शब्दब्रह्ममयं शब्दोऽनाहतस्तत्र दृश्यते ॥ तेनाहताख्यं पद्मं तन्मुनिभिः परिकीर्त्त्यते । आनन्दसदनं तत्तु पुरुषाधिष्ठितं परम् ॥ ४ ॥ तदूर्ड्घन्तु विशुद्धाख्यं दलषोडशपङ्कजम् । स्वरैः षोडशकैर्युक्तं धूम्रवर्णं महत्प्रभम् ॥ विशुद्धं तनुते यस्मात् जीवस्यस् हंसलोकनात् । विशुद्धं पद्ममाख्यातमाकाशाख्यं महत् परम् ॥ ५ ॥ आज्ञाचक्रं तदूर्द्ध्वे तु आत्मनाधिष्ठितं परम् । आज्ञा संक्रमणं तत्र गुरोराज्ञेति कीर्त्तितम् ॥ ६ ॥ कैलासाख्यं तदूर्द्ध्वे तु बोधनीन्तु तदूर्द्ध्वतः । एवञ्च शिवचक्राणि प्रोक्तानि तव सुव्रत ! । सहस्राराम्बुजं बिन्दुस्थानं तदूर्द्ध्वमीरितम् ॥” इति तन्त्रसारः ॥
पद्मः, पुं, (पद्यते इति । पद गतौ + “अर्त्तिस्तु स्विति ।” उणां । १ । १३९ । इति मन् ।) दाश- रथिः । नागविशेषः । इति धरणिः ॥ (यथा, महाभारते । २ । ९ । ८ । “कृष्णश्च लोहितश्चैव पद्मश्चित्रश्च वीर्य्यवान् ॥” [] पद्मोत्तरात्मजः । स तु द्बादशजिनचक्रवर्त्त्यन्त- र्गतचक्रवर्त्तिवि
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पद्म" आता है (25)
नलिन पद्म । कमलकुवेल पंकज । कमल । पद्मकुशेशय पद्म । कमलसलिलज कमल । पद्मश्रीपर्ण कमल । पद्मरविनाथ पद्म । कमलशतदल पद्म । शतपत्रकुसेसय कमल । पद्मअष्टकुल पुराणानुसार सर्पों के आठ कुल; यथा— शेष वासुकि, कंबल कर्कोंटिक, पद्म, म…श्रीगेह कमल । पद्मश्य्राह्व कमल । पद्मसहस्त्रदल पद्म । कमलनल नरकटअब्ज जल से उत्पन्न वस्तुकुटप अन्न की एक नाप । कुडवदेवन व्यवहारश्री विष्णु की पत्नी, लक्ष्मी । कमलाकुटज कुरैया । कर्ची । इंद्रजौ । अगस्त्य मुनिसुजल सुंदर जल से युक्तजलकरंक नारियलअर्कबंधु गौतम बुद्धलक्ष्मीपुष्प माणिक । लालशिवपुराण अठारह पुराणों में से एक पुराण जो शैवपुराण भी कहा जाता है । विशेष—यह पु…श्रृंग पर्वत का ऊपरी भाग । शिखर । चोटीश्रीधाम लक्ष्मी का निवासस्थान
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें