🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:34:07 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पद्मासन
padmāsana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पद्मासन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. योगसाधन का एक आसन जिसमें पालथी मारकर सीधे बैठते हैं ।
२. वह जो इस आसन में बैठा हो ।
३. स्त्री के साथ प्रसंग करने का एक आसन ।
४. ब्रह्मा । उ॰—स्वास उदर उलसति यों मानो दुग्ध सिंधु छबि पावै । नाभि सरोज प्रकट पदमासन उतरि नाल पछितावै ।— (शब्द॰) ।
५. शिव ।
६. सूर्य ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पद्मासन n. a l˚ as seat (esp. of an idol), Hariv.; Kum.
a partic. posture in religious meditation, Bhartṛ. (cf. MWB. 240)
a kind of coitus, L.
पद्मासन mf(आ)n. sitting in a l˚ or in the position called Padmāsana (-ता f., Cat.)
पद्मासन m. N. of Brahmā, VP.
of Śiva, Śivag.
the sun, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (585,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पद्मासन “ऊरुमूले वामपादं पुनस्तु दक्षिणं पदम् । वामोरौ स्थापयित्वा तु पद्मासनमिति स्मृतम्” जाम- लोक्ते आसनमेदे अस्यैव प्रकारभेदः तन्त्रसारे योगा- ङ्गतया उक्तः तच्च ८८६ पृ० दर्शितम् एवमन्यदपि तल्ल- क्षणं योगाङ्गतया ध्येयं बद्बपद्मासनमहापद्मसनेति च तस्यैव प्रकारभेदः । देवपूजार्थे पद्माकारे ३ आसनभेदे पद्ममासनं यस्य । ३ कमलासने ब्रह्मणि पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4230,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पद्मासनं, क्ली, (पद्ममिव पद्माकारेण बद्धमित्यर्थः । आसनम् ।) योगासनविशेषः । यथा, -- “वामोरूपरि दक्षिणं नियमतः संस्थाप्य वामं तथा दक्षोरूपरि पश्चिमेन विधिना धृत्या कराभ्यां धृतम् । अङ्गुष्ठं हृदये निधाय चिवुकं नासाग्रमालोकये- देतद्व्याधिविकारनाशनकरं पद्मासनं प्रोच्यते ॥” अन्यदत्रापि । “वामोरूपरि दक्षिणं हि चरणं संस्थाप्य वामं तथा- प्यन्योरूपरि तस्य बन्धनविधौ धृत्वा कराभ्यां दृढम् । अङ्गुष्ठं हृदये निधाय चिवुंकं नासाग्रमालोकये- देतद्व्याधिविनाशकारि यमिनां पद्मासनं प्रोच्यते ॥” इति गोरक्षसंहिता ॥ (मत्स्येन्द्रनाथाभिमतं पद्मासनं यथा, हठयोग- दीपिकायाम् । १ । ४४-४७ । “वामोरूपरिदक्षिणं च चरणं संस्थाप्य वामं तथा दक्षोरूपरि पश्चिमेन् विधिना धृत्वा कराम्यां दृढं । अङ्गुष्ठौ हृदये निघाय चिवुकं नासाग्र- मालोकयेदेतद्व्याधिविनाशकारि यमिनां पद्मासनं प्रोच्यते ॥ उत्तानौ चरणौ कृत्वा ऊरुसंस्थौ प्रयत्नतः । ऊरुमध्ये तथोत्तानौ पाणी कृत्वा ततोदृशौ ॥ नासाग्रे विन्यसेद्राजदन्तमूले तु जिह्वया । उत्तम्भ्य चिवुकं वक्षस्युत्थाप्य पवनं शनैः ॥ इदं पद्मासनं प्रोक्तं सर्व्वव्याधिविनाशनम् । दुर्लभं येन केनापि धीमता लभ्यते भुवि ॥”) पूजार्थं धातुमयपद्माकारासनञ्च । (रतिविषयकपद्मासनम् यथा, रतिमञ्जर्य्याम् ४० “पद्मासनो नागपादो लतावेष्टोऽर्द्धसंपुटः ॥” तल्लक्षणं यथा, तत्रैव ४२ । “हस्ताभ्याञ्च समालिङ्ग्य नारीं पद्मासनोपरि । रमेद्गाढं समाकृष्य बन्धोऽयं पद्मसंज्ञकः ॥”)
पद्मासनः, पुं, (पद्मं विष्णुनाभिकमलं आसनं यस्य ।) ब्रह्मा । कमलासनः । इत्यमरदर्शनात् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-044-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पद्मासन" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬