🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:25:20 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पद्मा
padmā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
स्थल-कमलिनी (पद्मचारिणी) के नाम (2.4.146) अव्यथा · अतिचरा · चारटी · पद्मचारिणी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पद्मा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. लक्ष्मी ।
२. बंगाल में बहनेवाली गंगा की पूर्वी शाखा ।
३. भादों सुदी एकादशी तिथि ।
४. गेंदे का वृक्ष ।
५. कुसुम का फूल ।
६. लौंग । मनसा देवी का एक नाम ।
७. वृहद्रथ की कन्या का नाम जो कल्कि देव के साथ ब्याही गई थी ।
९. पद्मचारिणी लता ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पद्मा (आ), f. ‘the lotus-hued one’, N. of Śrī, Mn.; MBh. &c. (cf. पद्म-श्री)
a species of plant, Suśr. (Clerodendrum Siphonanthus or Hibiscus Mutabilis, L.)
cloves, L.
the flower of Carthamus Tinctoria, L.
N. of the mother of Muni-suvrata (the 20th Arhat of the present Avasarpiṇī), L.
of a female serpent-demon (= the goddess Manasā, wife of the sage Jarat-kāru; cf. पद्म-प्रिया), L.
of a daughter of king Bṛhadratha and wife of Kalki, Pur.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (584,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पद्मा स्त्री पद्मनाधारत्वेनास्त्यस्याः अच् । १ लक्ष्म्यां २ ल- वङ्गे ३ पद्मचारिण्यां लतायां च अमरः । ४ मनसादेव्यां पन्नग्यां ५ फञ्जिकावृक्षे च मेदि० ६ अर्हन्मातृभेदे हेमच० ७ कुमुम्भपुष्पे रत्नमाला । वृहद्रथराजदुहितरि ८ कल् किदेवपत्न्याञ्च कल्किपु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4230,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पद्मा, स्त्री, (पद्मं वासस्थलत्वेनास्त्यस्याः । “अर्श आदिभ्योऽच् ।” ५ । २ । १२७ । इति अच् टाप् च ।) लक्ष्मीः । (यथा, रघुः । ४ । ५ । “छायामण्डललक्ष्येण तमदृश्या किल स्वयम् । पद्मा पद्मातपत्रेण भेजे साम्राज्यदीक्षितम् ॥”) लवङ्गम् । पद्मचारिणी । इत्यमरः ॥ (पद्यते इति । “अर्त्तिस्तुस्विति ।” उणां । १ । १४० । इति मन् टाप् च ।) पन्नगी । सा तु मनसा । फञ्जिका । इति मेदिनीशब्दरत्नावल्यौ ॥ वृत्तार्हत्माता । इति हेमचन्द्रः ॥ कुसुम्भपुष्पम् । इति रत्नमाला ॥ बृहद्रथराजकन्या कल्किदेवेन विवाहिता । यथा, कल्किपुराणे १० अध्यायः ॥ “हरेरागमनं श्रुत्वा सहर्षोऽभूदवृहद्रथः । पुरोधसा ब्राह्मणैश्च पात्रैर्मित्रैः सुमङ्गलैः ॥ वाद्यताण्डवगीतैश्च पूजायोजनपाणिभिः । जगामानयितुं कल्किं सार्द्धं निजजनैः प्रभुः ॥ ततो जलाशयाभ्यासं गत्वा विष्णुयशःसुतम् । मणिवेदिकमासीनं भुवनैकगतिं पतिम् ॥ ददर्श पुरतो राजा रूपशीलगुणाकरम् । साश्रुः सपुलकः श्रीशं दृष्ट्वा साधु तमर्च्चयत् ॥ ज्ञानागोचरमेतन्मे तवागमनमीश्वर ! । यथा मान्धातृपुत्त्रस्य यदुनाथेन कानने ॥ इत्यक्त्रा तं पूजयित्वा समानीय निजाश्रमे । हर्म्यप्रासादसंबाधे स्थापयित्वा ददौ सुताम् ॥ पद्मां पद्मविशालाक्षीं पद्मनेत्राय पद्मिनीम् । पद्मजादेशितः पद्मनाभायादादयथा श्रियम् ॥ कल्किर्लब्ध्वा प्रियां भार्य्यां सिंहले साधु सत्कृतः । समुवास विशेषज्ञः समीक्ष्य द्वीपमुत्तमम् ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-044-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें