🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:01:50 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

लक्ष्मी
lakṣmī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
वृषाकपायी (3.3.164) पार्वती
ऋद्धि औषधि के नाम (2.4.112) योग्य · ऋद्धि · सिद्धि
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लक्ष्मी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. हिंदुओं की एक प्रसिद्ध देवी जो विष्णु की पत्नी और धन की अधिष्ठात्री मानी जाती हैं । विशेष— भिन्न भिन्न पुराणों में इनके संबंध में अनेक कथाएँ मिलती हैं । इनकी उत्पत्ति के संबंध में प्रसिद्ध है कि देवताओं और दानवों के समुद्र मथने से जो चौदह रत्न निकले थे, उन्हीं में से एक यह भी थीं । इनका वर्ण श्वेत चंपक या कंचन के समान, कमर बहुत पतली, नितब बहुत विशाल और चार भुजाएँ मानी जाती हैं । यह भी कहा गया है कि ये अत्यंत सुंदरी हैं । और सदा युवती रहती हैं । ये महालक्ष्मी भी कही जाती हैं और इनकी पूजा अनेक अवसरों पर, विशेषतः धनतेरस और दीवाली की रात को होती है । मूर्तियों में ये या तो अकेली बैठी हुई और या क्षीरसागर में सोते हुए विष्णु भगवान् के चरण दबाती हुई दिखलाई जाती हैं ।
लक्ष्मी टोड़ी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ लक्ष्मी+हिं॰ टोड़ी] एक प्रकार की संकर रागिनी जिसमें सब कोमल स्वर लगते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लक्ष्मी f. (nom. ईस्, rarely ई; also ifc. as mf., but n(इ). ; cf. लक्ष्मीक) a mark, sign, token, RV. x, 71, 2; Nir. iv, 10
(with or without पापी) a bad sign, impending misfortune, AV.; ĀpŚr.
(but in the older language more usually with पुण्या) a good sign, good fortune, prosperity, success, happiness (also pl.), AV. &c. &c.
wealth, riches, Kāv.; Rājat.
beauty, loveliness, grace, charm, splendour, lustre, MBh.; Kāv. &c.
N. of the goddess of fortune and beauty (frequently in the later mythology identified with Śrī and regarded as the wife of Viṣṇu or Nārāyaṇa; accord. to R. i, 45, 40-43 she sprang with other precious things from the foam of the ocean when churned by the gods and demons for the recovery of the Amṛta q.v.; she appeared with a lotus in her hand, whence she is also called Padmā; accord. to another legend she appeared at the creation floating over the water on the expanded petals of a lotus-flower, she is also variously regarded as a wife of Sūrya, as a w˚ of Prajā-pati, as a w˚ of Dharma and mother of Kāma, as sister or mother of Dhātṛ and Vidhātṛ, as w˚ of Dattátreya, as one of the 9 Śaktis of Viṣṇu, as a manifestation of Prakṛti &c., as identified with Dākṣāyaṇī in Bharatāśrama, and with Sītā, wife of Rāma, and with other women), ib. (cf. RTL. 103; 108 &c.)
the Good Genius or Fortune of a king personified (and often regarded as a rival of his queen), royal power, dominion, majesty, Kāv.; Kathās.; Rājat.
a partic. verse or formula, NṛsUp.
N. of various plants (Hibiscus Mutabilis; Mimosa Suma; turmeric; a white Tulasī; = ऋद्धि, वृद्धि, प्रियङ्गु, and फलिनी), L.
of the eleventh Kalā of the moon, Cat.
of two kinds of metre, Col.
the wife of a hero, L.
= द्रव्य, L.
a pearl, L.
N. of the wife of king Candra-siṃha of Mithilā and patroness of various authors (also called लखमा, लषमा, लखिमा or लछिमा), Cat.
of a poetess, ib.
of another woman, Śukas.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (892,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लक्ष्मी f. [लक्ष्-ई मुट् च Tv.] 1 Fortune, prosperity, wealth; सा लक्ष्मीरुपकुरुते यया परेषां Ki. 8. 13; मातर्लक्ष्मि तव प्रसादवशतो दोषा अमी स्युर्गुणाः Subhāṣ., Bh. 3. 64; तृणमिव लघुलक्ष्मीर्नैव तान् संरुणद्धि Bh. 2. 17. --2 Good fortune, good luck. --3 Success, accomplishment; U. 4. 10. --4 Beauty, loveliness, grace, charm, splendour; lustre; मलिनमपि हिमांशोर्लक्ष्म लक्ष्मीं तनोति Ś. 1. 20; [] U. 6. 24; Māl. 9. 25; लक्ष्मीमुवाह सकलस्य शशांकमूर्तेः Ki. 2. 59, 5. 39, 52, 9. 2; Ku. 3. 49. --5 The goddess of fortune, prosperity and beauty, regarded as the wife of Viṣṇu. (She is said to have sprung from the ocean along with the other precious things or ‘jewels’ when it was churned for nectar by the gods and demons); इयं गेहे लक्ष्मीः U. 1. 39. --6 Royal or sovereign power, dominion; (oft. personified as a wife of the king and regarded as a rival of the queen); तामेकभार्यां परिवादभीरोः साध्वीमपि त्यक्तवतो नृपस्य । वक्षस्यसंघट्टसुखं वसंती रेजे सपत्नीरहितेव लक्ष्मीः ॥ R. 14. 86, 12. 26. --7 The wife of a hero. --8 A pearl. --9 N. of turmeric. --10 Superhuman power. --11 N. of the eleventh digit of the moon. --Comp. --ईशः {1} an epithet of Viṣṇu. {2} the mango tree. {3} a prosperous or fortunate man. --कांतः {1} an epithet of Viṣṇu. {2} a king. --गृहं the red lotus-flower. --तालः a kind of palm. --नाथः an epithet of Viṣṇu. --पतिः {1} an epithet of Viṣṇu. {2} a king; विहाय लक्ष्मीपतिलक्ष्म कार्मुकं Ki. 1. 44. {3} the betel-nut tree. {4} the clove tree. --पुत्रः {1} a horse. {2} N. of Kuśa and Lava. {3} N. of Cupid or Kāma. --पुष्पः a ruby. --पूजनं the ceremony of worshipping Lakṣmī (performed by the bridegroom in company with his bride after she has been brought home). --पूजा the worship of Lakṣmī performed on the day of newmoon in the month of Āśvina (chiefly by bankers and traders whose commercial or official year closes on that day). --फलः the Bilva tree. --रमणः an epithet of Viṣṇu. --वसतिः f. ‘Lakṣmī's abode’, the red lotus-flower. --वांरः Thursday. --वेष्टः turpentine. --सखः a favourite of Lakṣmī. --सहजः, --सहोदरः {1} epithets of the moon. {2} camphor. {3} N. of the horse of Indra.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0920-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लक्ष्मी स्त्री लक्ष--ई--मुट् च । १ विष्णोःपत्न्याम् अमरः । २ शोभायां, ३ कान्तौ, ४ सम्पतौ, ५ ऋद्ध्यौषधे, ६ वृद्धिना- मौषधे, ७ फलिनीवृक्षे च मेदि० । ८ स्थलपद्मिन्याम् ९ हरि- द्रायां, १० शम्यां, ११ मुक्तायां १२ द्रव्ये च राजनि० १३ पीडायां १४ वारयोषिति च शब्दच० । लक्ष्मीपूजाकालादि स्कन्दपु० उक्तं यथा “पौषे चैत्रे तथा भाद्रे पूजयेयुः स्त्रियः श्रियम् । सिंहे धनुषि मीने च स्थिते सप्ततुरङ्गमे । प्रत्यव्दं पूजय- ल्लक्ष्मीं शुक्लपक्षे गुरोर्दिने । नापराह्णे न रात्रौ च नासिते न त्र्यहस्पृशि । द्वादश्यां चैव नन्दायां रिक्ता- याञ्च निरंशके । त्रयोदश्यां तथाष्टम्यां कमलां नैव पूजयेत् । न पूजयेत् शनौ भौमे न बुधे नैव भार्गवे । पूजयेत्तु गुरोर्वारे चाप्राप्ते रविसोमयोः । गुरुवारे हि पूर्णा च यत्नेन यदि लभ्यते । तत्र पूज्या तु कमला धनपुत्रविवर्द्धिनी । न कुर्य्यात् प्रथमे मासि नैव कुर्य्याद्विसर्जनम् । न घण्टां वादयेत्तत्र नैव झिण्टीं प्रदापयेत् । पौषे च दशमी शस्ता चैत्रके पञ्चमी तथा । नभस्ये पूर्णिमा ज्ञेया गुरुवारे विशेषतः । आढकं धान्वसंपूर्णं नानाभरणभूषितम् । सुगन्धिशुक्लपुष्पेण शुक्लपक्षे विशेषतः । पौष तु पिष्टकं दद्यात् परप्रान्नञ्च चैत्रके । विष्टकं परमान्नञ्च नभस्ये तु विशेषतः । गुरु- वारसमायुक्ता नमस्ये पूर्णिमा शुभा । कमलां पूजये त्तत्र पुनर्जन्म न विद्यते । एकेम कमलेनैव कमलां पूजयेद् यदि । इह लोके सुखं पाप्य परत्र केशवं [] व्रजेत्” । लक्ष्मीचरित्रे तु “न कृष्णपक्षे रिक्तायां दशमी द्वादशीषु च । श्रवणादिचतुरृक्षे लक्ष्मीपूजां न का- रयेत” । दशमीनिषेधः पौषातिरिक्तपरः प्रागुक्तैक- वाक्यत्वात् । दीपान्वितामास्यायां तत्पूजादिकं दीपान्वित- शब्दे ३६०७ पृ० दृश्यम् । कोजागरलक्ष्मीपूजा कोजा- गरशब्दे २२६२ पृ० दृश्या । माघशुक्लपञ्चम्यां श्री- पूजनं “पञ्चम्यां श्रीरपि श्रियम्” ति० त० विहितम् । “पञ्चम्यां श्रियं पूजयेत्” कल्पश्रुतिरपि तत्परा । गरु० पु० ११४ अ० लक्ष्म्यास्त्यागकारणतोक्ता यथा “कुचेलिनं दन्तमलोपधारिणं बह्वाशिनं निष्ठुरवाक्य भाषिणम् । मूर्य्योदये चास्तमये च शायिनं विमुञ्चति श्रीरपि चक्रपाणिनम् । नित्यं छेदस्तृणांनां धरणि- विलिखनं पादयोरल्पमार्ष्टिर्दन्तानामल्पशौचं वसनमलि- नता रूक्षता मूर्ध्वजानाम् । द्वे सन्ध्ये चापि निद्रा विवसनशयनं ग्रासहासातिरेकः स्वाङ्के पीठे च वाद्यं निधनमुपनयेत् केशवस्यापि लक्ष्मीः । तस्या भाजनहेतुता तत्रोक्ता यथा “शिरः सुधौतं चरणौ सुमार्जितौ वरा- ङ्गनासेवनमल्पभोजनम् । अनग्नशायित्वमपर्वमैथुनं चिरप्रनष्टां श्रियमानयन्ति षट् । यस्य कस्य तु पुष्पस्य पाण्डरस्य विशेषतः । शिरसा धार्य्यमाणस्य अलक्ष्मीः प्रतिहन्यते । दीपस्य पश्चिमाच्छाया च्छाया शय्यासनस्य च । रजकस्य तु यत्तीर्थमलक्ष्मीस्तत्र तिष्ठति” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4819-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
लक्ष्मींददालक्ष्मीःलक्ष्मीकलक्ष्मीकल्पलक्ष्मीकवचलक्ष्मीकांतलक्ष्मीकान्तशिक्षालक्ष्मीकुमारताताचार्यलक्ष्मीकुलतन्त्रलक्ष्मीकुलार्णवलक्ष्मीखण्डलक्ष्मीगृहलक्ष्मीचन्द्रमिश्रलक्ष्मीचरित्रलक्ष्मीजनार्दनलक्ष्मीतन्त्रलक्ष्मीताललक्ष्मीत्वलक्ष्मीदत्तलक्ष्मीदासलक्ष्मीदेवलक्ष्मीदेवीलक्ष्मीद्वादशनाममहिमन्लक्ष्मीद्वादशनाममहिमस्तोत्रलक्ष्मीधरलक्ष्मीधरकाव्यलक्ष्मीधरसेनलक्ष्मीनरसिंहलक्ष्मीनाथलक्ष्मीनामामृतलक्ष्मीनारायणलक्ष्मीनारायणपञ्चाङ्गलक्ष्मीनारायणपूजाविधानलक्ष्मीनारायणव्रतलक्ष्मीनारायणव्रतकल्पलक्ष्मीनारायणसंवादलक्ष्मीनारायणसहस्रनामन्लक्ष्मीनारायणस्तवलक्ष्मीनारायणस्तोत्रलक्ष्मीनारायणहृदय
🔁 जिनके अर्थ में "लक्ष्मी" आता है (60)
मा लक्ष्मीरमा लक्ष्मीश्री विष्णु की पत्नी, लक्ष्मी । कमलाइंदिरा लक्ष्मी । विष्णुपत्नीअब्जा लक्ष्मीपद्मा लक्ष्मीजलधिगा लक्ष्मीपद्मवासा लक्ष्मीपद्मालया लक्ष्मीहरिवल्लभा लक्ष्मीसुखरात्रिका लक्ष्मीचंचला लक्ष्मीजलधिजा लक्ष्मीकरीषिणी लक्ष्मीवरुणावि वरुण से आविर्भूत, लक्ष्मीसिंधुजा समुद्र से उत्पन्न, लक्ष्मीअंबुजासना वह स्त्री जिसका आसन कमल पर हो । लक्ष्मी ।कमल । सरस्वतीहरिप्रिया लक्ष्मीदुग्धाब्धितनया लक्ष्मीश्रिया विष्णु की पत्नी, लक्ष्मीअब्धिजा लक्ष्मीपद्मकरा लक्ष्मीपद्मासना लक्ष्मीसुदीक्षा लक्ष्मीवह्नीश्वरी लक्ष्मीसिंधुकन्या लक्ष्मीस्त्रीरत्न लक्ष्मी । श्रीविष्णुपत्नी विष्णु की स्त्री, लक्ष्मीविष्णुशक्ति लक्ष्मीक्षीरजा लक्ष्मीजगन्मयी लक्ष्मीउदधितनया समुद्र की पुत्री । लक्ष्मीसा समान । तुल्य । सदृश । बराबर । जैसे,—उनका रंग तुम्ही सा हैलंबा जिसके दोनों छोर एक दूसरे से बहुत अधिक दूरी पर हों । जिसका विस्तार, आयत…नेत्री अपने पीछे ले चलनेवाली । अग्रगामिनी । अगुआ । सरदारवृषाकपायी जीवंती । डोडीचला बिजली । दामिनीचपला चंचला । फुरतीली । तेजपरदार पु ^१ संज्ञा स्त्री॰देवसेना देवताओं की सेनानारायणी दुर्गाभार्गवी पार्वतीमणिमाला बारह अक्षरों का एक वृत्त जिसके प्रत्यक चरण में तगण, यगण, तगण, यगण होते…सर्वमंगला सब प्रकार का या सबका मंगल करनेवालीसुखरात्रि दिवाली का रात । कार्तिक महीने की अमावस्या की रातनामद्वादशी एक व्रत जिसमें अगहन सुदी तीज को गौरी, काली, उमा, भद्रा दुर्गा काँति सर…लंजा धारा । प्रवाहलोला जिह्वा । जीभईश्वरा दुर्गासनातनी संज्ञा पुं॰कमलालया वह जिसका निवास कमल में होश्रीमती 'श्रीमान्' का स्त्रीलिंग वाचक शब्द । स्त्रियों के लिये आदरसूचक शब्द । …उदधिसुता समुद्र से उत्पन्न वस्तुसुरेश्वरी देवताओं की स्वामिनी, दुर्गासिरी करघालोकमाता गौरी । पार्वतीअनुष्टुप् अष्टक्षरपदी छंद । बत्तिस अक्षरों का एक वर्णवृत्त । विशेष—इसमें आठ वर्ण…विष्णुप्रिया तुलसी का पौधालखिमी पु † संज्ञा स्त्री॰जगन्माता दुर्गा का एक नाम
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬