🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:23:34 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ऋद्धि
ṛddhi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
ऋद्धि औषधि के नाम (2.4.112) योग्य · सिद्धि · लक्ष्मी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ऋद्धि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. एक ओषधि या लता जिसका फंद दवा के काम में आता है । विशेष—यह कंद कपास की गाँठ के समान और बाँई ओर को कुछ घूमा रहता है तथा इसके ऊपर सफेद रोईं होती है । यह बलकारक, त्रिदोषनाशक, शुक्रजनक, मधुर, भारी तथा मूर्छा को दूर करनेवाला है । पर्या॰—प्राणप्रिया । वृष्या । प्राणदा । संपदाह्वया । सिद्धा । योग्या । चेतनीया । रथागी । मंगल्या । लोककांता । जीवश्रेष्ठा । यशस्या ।
२. समृद्धि । बढ़ती ।
३. आर्या छंद का एक भेद जिसमें २६ गुरु और ५ लघु होते हैं ।
४. गणेश की क दासी जो समृद्धि की देवी मानी जाती है (को॰) ।
५. पार्वती (को॰) ।
६. लक्ष्मी (को॰) ।
७. पत्नी (को॰) ।
८. सफलता । सिद्धि (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऋद्धि f. increase, growth, prosperity, success, good fortune, wealth, abundance, VS.; TS.; ŚBr.; ĀśvGṛ. &c. (personified as Kuvera's wife, MBh.; Hariv.)
accomplishment, perfection, supernatural power, BhP.; Lalit. &c.
magic
a kind of medicinal plant, Bhpr.; Car.
N. of Pārvatī, L.
of Lakṣmī, L.
(VS.; also) N. of Gaṇeśa's wife, RTL. 215
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (226,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऋद्धिः f. [ऋध्-भावे क्तिन्] 1 Growth, increase. --2 Success, prosperity; affluence, good fortune. --3 Elevation, exaltation, greatness; U. 2. 11. --4 (a) Extent, magnitude, excellence; Ku. 2. 58. (b) Grandeur, magnificence; व्यक्तर्धि वः क्रीडितं Māl. 5. 22. --5 Supernatural power or supremacy, perfection. --6 Accomplishment. --7 Prosperity personified as the wife of Kubera. --8 N. of Pārvatī, and of Lakṣmī. --9 N. of a medicinal plant; (Mar. केवणी, मुरूडशेंग). --Comp. --काम a. desiring increase or prosperity. --साक्षात्क्रिया manifestation of supernatural power.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0350-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऋद्धि स्त्री ऋध--भावे क्तिन् । १ वृद्धौ २ सम्पत्तौ ३ सिद्धौ च । “परिच्छन्नप्रभावर्द्धिर्न मया न च विष्णुना” कुमा० । “ऋद्ध्या भवान् ज्योतिरिव प्रकाशते” भा० व० १११ । कर्त्तरि क्तिच् । ४ पार्व्वत्यां शब्दरत्ना० । ५ लक्ष्म्यां [] ६ देवभेदे । करणे क्तिच् । ७ ओषधिभेदे स्त्री राजनि० । तल्लक्षणं यथा । “ऋद्धिर्वृद्धिश्च कन्दौ द्वौ भवतः की- शयामले । श्वेतलोमान्वितः कन्दोलताजालैः सरन्ध्र- कः । स एव ऋद्धिर्वृद्धिश्च भेदमप्येतयोर्ब्रुवे । तूलग्र- न्थिसमा ऋद्धिर्वामावर्त्तफला च सा । वृद्धिस्तु दक्षि- णावर्त्त फला प्रोक्ता महर्षिभिः । “ऋद्धिर्बल्या त्रिदोषघ्नी शुक्रला मधुरा गुरुः । प्राणैश्वर्य्यकरी मूर्च्छा रक्तपित्त- विनाशिनी” भावप्र० । “काकोली क्षीरकाकोली जीवक- र्बभकावुभौ । तथा मेदा महामेदा ऋद्धिर्वृद्धिर्मधूलिका । निरूहेषु ययालाभमेष वर्गो विधीयते” सुश्रु० । तयोर- लाभे वर्गमध्ये वाराही देया ऋषभशब्दे प्रमाणम् । ८ कुवे- रपत्न्याञ्च । तरौ तत्र निबध्याथ कश्यपं प्रददौ शुभा । अदितिर्मम पुण्यार्थं सौभाग्यार्थं तथैव च । निष्क्रयेण मया मुकः कश्यपस्तु तपोधनः । इन्द्रीदत्तस्तथेन्द्राण्या सौभाग्यार्थं ततो मम! सोमश्चाप्यथ रोहिण्या ॠद्ध्या च धनदस्तथा । एव सौभाग्यदोवृक्षः पारिजातो न सं- शयः” हरिवं० १२६ । “ऋद्धिः कुवेरकान्ता च जलेश महिषी तथा” हरिवं० १३६ अ० । “सावित्री ब्र- ह्मणःसाध्वी कौशिकस्य शची सती । मार्त्तण्डेयस्य धू- मोर्ण्णा ऋद्धिर्वैश्रवणस्य च” भा० अनु० १४६ अ० । “शक्रः शचीपतिर्देवोयमोधूमोर्ण्णया सह । वरुणः सह गोर्य्या च सहर्द्ध्या च धनेश्वरः” हरि० १५ अ० । साऽस्या- स्ति मतुप् । ऋद्धिमत् वृद्धियुक्ते त्रि० स्त्रियां ङीप् । “तमृद्धिमद्धन्धुजनाधिरूढैः” कुमा० । “धारागृहेष्वात- पमृद्धिमन्तः” रघुः तन्त्रोक्ते ९ खकारे । “अथाभिधास्ये त्वरितां त्वरितं फलदायिनीम् । “तारो रमा वर्म्मवी- जमृद्धिरीशस्वरान्विता” ऋद्धिः खकारः” तन्त्रसारः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1447-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऋद्धिः, स्त्री, (ऋध् + क्तिन् ।) अष्टवर्गान्तर्गतौषध- विशेषः तत्पर्य्यायः । योग्यम् २ सिद्धिः ३ लक्ष्मीः ४ । इत्यमरः ॥ प्राणप्रदा ५ वृष्या ६ । इति रत्न- माला ॥ प्राणदा ७ जीवदात्री ८ सिद्धा ९ योग्या [] १० चेतनीया ११ रथाङ्गी १२ मङ्गल्या १३ लोक- कान्ता १४ जीवश्रेष्ठा १५ यशस्या १६ । अस्याः गुणाः । मधुरत्वम् । सुस्निग्धत्वम् । अतितिक्तत्वम् । शीतलत्वम् । रुचिमेधाकारित्वम् । श्लेष्मकुष्ठकृमि- नाशित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ अस्या रूपं यथा, -- “ऋद्धिर्वृद्धिश्च कन्दौ द्वौ भवतः कोशयामले । श्वेतलोमान्वितः कन्दो लताजालः सरन्ध्रकः ॥ स एव ऋद्धिर्वृद्धिश्च भेदमप्येतयोर्ववे । तूलग्रन्थिसमा ऋद्धिर्वामावर्त्तफला च सा ॥ वृद्धिस्तु दक्षिणावर्त्तफला प्रोक्ता महर्षिभिः” । औषधकरणे ऋद्धिवृद्धिस्थाने वाराहीकन्दः अ- थावा बला देया । इति परिभाषा ॥ * ॥ समृद्धिः । इति मेदिनी ॥ (यथा, कुमारे २ । ५८ ॥ “परिच्छिन्नप्रभावर्द्धिर्न मया न च विष्णुना” ।) पार्ब्बती । इति शब्दरत्नावली ॥ (लक्ष्मीः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-287-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ऋद्धि" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें